ۇلت بولام دەسەڭ ۇستازىڭنىڭ ءحالىن ءبىل!

پاتشا قانشا جەردەن اقىماق بولسا دا بالاسىنىڭ ۇستازىنىڭ الدىن كەسپەيدى، — دەيدى ەجەلگى گرەكتىڭ عۇلامالارى. ال، قازاقتا بۇنى «التى الاشتىڭ يگى جاقسىسى باس قوسسا، توردەگى ورىن ۇستازدىكى،» — دەگەن ماعجاننان اسىرىپ ايتپاسپىز… بىراق، بۇگىننىڭ كوزىمەن ءھام سوزىمەن تولعاقتى ماسەلەنى جىلىكتەگەندى ءجون كوردىك…

ءسوز باسى

ەل بولام دەسەڭ، بەسىگىڭدى تۇزە، الدىمەن اناڭنىڭ ءحالىن ءبىل!!!

مۇحتار اۋەزوۆ

بەسىكتەن شىعىپ، ەسىكتەن اتتاعان بالانىڭ تاربيەلى بولماعى قوعامنىڭ العاشقى ساتىسى، بالانىڭ تۇڭعىش تۇسەر توپتىق ورتاسى – ءبىلىم ورداسى. ال، بۇگىن ءبىلىم ورداسىنىڭ بەسىگىن تەربەتكەندەر كىمدەر؟ ولاردىڭ ءحالى نەشىك؟ مەن بۇگىن وسى ۇلى مۇحتاردىڭ ۇلاعاتتى ءسوزىن «ۇلت بولام دەسەڭ، ۇرپاعىڭدى تۇزە، الدىمەن ۇستازىڭنىڭ ءحالىن ءبىل!» – دەپ تولىقتىرعىم كەلەدى.

وقۋ-اعارتۋ ءىسى – بولاشاقتىڭ ءىسى. قازىرگى مەكتەپ بالالارى — بولاشاق قازاق ەلىنىڭ ازاماتتارى. ال سول ۇرپاققا ءبىزدىڭ قوعام تولىق جاۋاپ بەرە الىپ ءجۇر مە؟ جوق.

مەن ەلىمىزدىڭ زيالىلارىنا ءبىر سۇراق قويعىم كەلەدى. بالاڭىز قانداي مەكتەپتە وقيدى جانە بالاڭىزدىڭ وقىعان مەكتەبىنە كوڭىلىڭىز تولا ما؟ بۇل سۇراق زيالى اتانىپ جۇرگەن ءبىراز اعامىزدىڭ جۇرەگىن سىزداتارى انىق.

سەبەبى… ويلانامىز، ارينە…

ۇستاز – ۇلت بولاشاعىن تاربيەلەۋشى، بۇگىنگى ۇستاز — ەرتەڭگى ۇلتتىڭ تىزگىنىن ۇستار ازاماتقا باعىت سىلتەۋشى.

اقىرىن سويلەپ، انىق باس،

ەڭبەگىڭ كەتپەس دالاعا،

ۇستازدىق ەتكەن جالىقپاس،

ۇيرەتۋدەن بالاعا، – دەپ اباي اتامىز ايتقانداي، ەڭبەگىن دالاعا ەمەس، بالاعا شاشار، ۇرپاقتىڭ كوزىن اشار ۇلتتىڭ ۇلى ۇستازى احمەتتەردىڭ، بۇگىنگى ءىنى — قارىنداستارىنىڭ ءىلىمى مەن ءبىلىمى قالاي؟ ۇرپاققا بەرەر ونەگەسى قانشالىق؟ دارىنى مەن جالىنى، ايلىعى مەن بايلىعى شە؟ بۇل ءبىر ەمەس، بىرنەشە ماقالاعا جۇك.

ۇستاز دەگەن ۇلى ۇعىمدى سان-ساققا جۇگىرتىپ اقپاراتتى اقتارىپ وتىرساڭ، اپتاسىنا كەمىندە ءبىر ماسەلە كوتەرىلىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءوزى ۇستاز ورنىنىڭ ماڭىزىن دالەلدەيدى. مەن ءارى ۇستاز، ءارى اتا — انامىن. قازاق اتام ايتۋشى ەدى، «شىمشىق سويسا دا، قاساپشى سويسىن»، – دەپ، سول ءۇشىن دە ۇستازدىڭ شىن باعاسىن، كۇندەلىكتى قىرى مەن سىرىن سول قازاندا بىرگە قايناپ جۇرگەن بىزدەن جاقسى ەشكىم بىلمەس. سوندىقتان دا، ءادىل — تورەلىگىن ايتۋدى وزىمىزگە مىندەت سانادىق. ادىلەتىن ايتايىق، جارىلار وتتەر جارىلا تۇرسىن، ۇرپاقتىڭ بولاشاعى بىلعانباسا، ءبىزدىڭ ارماننىڭ ورىندالعانى، مىندەتتىڭ اقتالعانى.

ال، ۇستازدارعا ايتارىم، تاعى دا سول اتام قازاق ايتۋشى ەدى، «قارعا قارعانىڭ كوزىن شۇقىمايدى»، – دەپ بىراق، مەنىڭ ءسوزىم شىمبايلارىڭىزعا تيسە دە شىداڭىزدار، ءبىز قارعا ەمەس، شىندىعىن ايتار ادامبىز عوي.

كەشەگى ۇستاز

ەلدىڭ ەرتەڭىن تاربيەلەگەن ۇلى تۇلعالار كەشەگى قوعامنىڭ ەڭ زيالىسى ەدى. ادامدىق سانانىڭ قالىپتاسقاننان باستاپ كورگەنى كوپتى ۇستاز تۇتىپ، شەشەندەردىڭ سوڭىنا ەرىپ ۇرپاعى وسكەن ەل ەدىك. اۋىلعا الىستان اقىن، شەشەن، نە بي كەلسە بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەر ءبىر بالاسىن جەتەكتەپ كەلىپ اڭگىمە تىڭداتىپ، ۇيىنە قوندىرىپ بالاسىنا تاربيە بەرگىزەتىن ءداستۇر جالعاسقان ۇلى حالىق ەدىك.

بالانىڭ العاشقى ۇستازى اتاسى مەن اجەسى ەرتەگىمەن تاربيەلەپ تىيىم سوزدەرىمەن تىيىپ، سالت-داستۇرمەن ءتالىم بەرىپ وتىرۋشى ەدى. ودان كەيىنگى ۇستازى اۋىلدىڭ اقىنى، سوزمەر شەشەنى، ايتپەسە يگى جاقسىسى ەدى. ولاردىڭ ءبارى اۋىزشا ساۋاتىن اشتىراتىن، ناقتىراق ايتساق، ۇرپاقتىڭ ساناسىن وياتىپ، ويلانتاتىن. ودان كەيىنگى ۇستازدار اۋىلدىق مەدرەسەلەردەگى حات تانيتىن مولدالار جانە الىستان وقىپ، وزدىگىنەن ساۋاتىن اشقان سول اۋماقتىڭ زيالىسى ەدى.

سول ساپاردى ءسۇزىپ شىقساق، قازاق قوعامىندا ارىسىن ايتساق، تورەلەر مەن حانداردى جىراۋلار مەن جىرشىلار، بيلەر مەن شەشەندەر تاربيەلەسە،« مۇعالىم» ءسوزى ەنگەن تۇستا سول اتاقتى ىبىراي، شوقاندار العاشقى بولىپ يەلەنىپ، سول ءۇردىسىن  قازاق قوعامىنا جالعاپ، العاشقى مەكتەپتەردىڭ ىرگەتاسىن قالاپ، قازاق وقۋ-اعارتۋ ءىسىنىڭ نەگىزىن قالاپ ەدى. قالاپ قانا قويعان جوق،

ءبىر اللاعا سىيىنىپ،

كەل، بالالار، وقىلىق،

وقىعاندى كوڭىلگە

ىقىلاسپەن توقىلىق… – دەپ جار سالدى. قازاق قوعامىن وقۋعا شاقىردى.

بۇل عانا ەمەس، سول عاسىردا قازاق قوعامىن وقۋعا ۇندەگەن ۇلى اباي دا «قولىمدى مەزگىلىنەن كەش سەرمەدىم…» — دەپ ءوز وكىنىشىن ۇرپاعى قايتالاماسىن دەپ، تالايعا (قازاققا) ۇستاز اتانىپ، شاكىرت تاربيەلەپ كەتىپ ەدى. ودان كەيىنگى ءبىر ايتپاسا بولمايتىن ۇلى ۇستازدار ول – الاش قايراتكەرلەرى ەدى، ۇلتتىڭ ۇلى ۇستازى اتانعان احمەتتەن باستاپ، ءار الاش قايراتكەرى ءارتۇرلى وقۋلىقتار جازىپ، قازاق وقۋ — اعارتۋ ءىسىن قولعا العان-دى.

انىعىن ايتساق، كەشەگى وتكەن عاسىردىڭ اياعىنا دەيىن ۇستازداردىڭ دەنى، تاربيە مەن ءتالىمدى قولعا العاندار ۇلتتىڭ سورپا بەتىنە شىعار قايماعى ەدى.

احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ: «اۋەلى، ءبىز ەلدى تۇزەۋدى– بالا وقىتۋ ءىسىن تۇزەۋدەن باستاۋ كەرەكپىز. نەگە دەسەك، بولىستىق تا، بيلىك تە، حالىق تا – وقۋمەن تۇزەلەدى. قازاق ىسىندەگى نەشە ءتۇرلى كەمشىلىكتەر تۇزەلگەندە وقۋمەن تۇزەلەدى. ونى تۇزەتەتىن – ءبىلىم مەن بىلىكتى ۇستاز» دەگەن سوزىنەن-اق وقىتۋ ءىسىن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ باستى باعىتتا ۇستاعانى كورىنەدى.

بۇگىنگى مەكتەپ جانە مۇعالىم

سولاردىڭ زاڭدى جالعاسى بۇگىنگى ۇستاز كىمدەر؟ ولار كەشەگى قوعامداعىداي ۇلت زيالىسى مىندەتىن اتقارا الا ما؟ وزگەلەر زيالى دەپ قاراي ما؟ مەكتەپ شە؟ ويلانىپ كورەلىك.

ءبىلىمسىز حالىقتى باسقارۋ جانە ايتقانعا كوندىرۋدى ەڭ وڭاي جۇمىس ساناعان وزگەلەردىڭ وتارلىق ساياساتى كەلگەلى ءبىلىم ورداسى دا ازدى، انىعىراق ايتقاندا، ازدىردى. ۇستازدىڭ ۇلاعاتى ازايدى. ۇرپاقتىڭ ۇياتى السىرەدى.

«ۇستاز» دەگەن اتتان «مۇعالىم» دەگەن ەسىمگە قاراي سىرعىعان تاربيە مەن ءتالىم يەسى تاربيەنى بەرە الماستاي كۇيگە ءتۇستى. قوعامنىڭ تۇلعاسى بولۋ ەمەس، قارا باسىنىڭ قامىنان اسپايتىن دارەجەگە جەتتى.

ۇستازىنىڭ الدىن كەسىپ وتپەيتىن كەشەگى قازاق قوعامىنان ۇستازىن ادام قاتارىنا سانامايتىن ساناسىز كۇيگە جەتتىك. ۇستازدىڭ مارتەبەسى مەن ءمانى كەتتى.

بۇل ىسكە كىنالىلەردىڭ العاشقىسى، ايتۋعا وڭاي جۇيە، كەلەسىسى – قوعام، سوڭعىسى – ۇستازداردىڭ ءوزى. سەبەبىن ىزدەلىك.

جۇيە دەگەنىمىز:

– ۇستاز ماماندىعىن ۇلىقتاي الماعان، باستى نازاردا الا الماعان، قوعامداعى مارتەبەسىن انىقتاپ بەرە الماعان ءبىلىم سالاسىنىڭ بىلىكسىزدىگى.

قوعام دەگەنىمىز:

– ءوزى بولعان بالا اكەسىن تانىمايدى دەگەندەي تولىپ ءبىلىمىن جيناعاندار، قوعامنىڭ ءار سالاسىنداعى ات تىزگىنىن ۇستاعان يگى جاقسىلار ۇستاز تۋرالى ۇمىتتى. وسكەن مەكتەبى تۋرالى ويلانۋدى ازايتتى. ۇلت زيالىلارى مەكتەپ ومىرىنەن الىستادى. ۇستازدى كوزگە ىلمەيتىن كۇيگە جەتتىك، مەكتەپتە تاياققا جىقسا دا ەلەمەيتىن بولدىق. قوسىلىپ جاماندايتىن بولدىق. (سول جانداردى مەكتەپكە اكەلىپ ءبىر اپتا مۇعالىم ەتسە عوي، باسىنان كەشسە قادىرىن بىلەر مە ەدى؟!)

ۇستازداردىڭ ءوزى دەگەنىمىز:

– قادىرى قاشقان ماماندىققا بىلىكتىلەر بارمايتىن بولدى. قارىننىڭ قامىن ويلاعاندار اقشانى كىم جاقسى تولەسە، كىم جۇمساق ورىندىق سىيلاسا، سوعان قاراي جۇگىردى دە، ۇستازدار دەگەننىڭ كوپشىلىگى بىلىكسىز، ءبىلىمسىز كۇيگە جەتتى. ءوزى وڭالا الماي جۇرگەن ماماندىقتىڭ ودان ارمەن قۇتى قاشتى.

سونىمەن، بۇگىنگى قوعامنىڭ ۇستازدارى ء(بارى ەمەس، ارينە، كوپشىلىگى، وكىنىشكە وراي، اششى دا بولسا، شىندىق) ماماندىق يەلەرىنىڭ ەڭ تومەنگى ساتىسى بولىپ، ەڭ ناشارلار، سىرتتاي ءبىلىم العاندار، ايتپەسە ساتىپ العاندار مەن تانىسى بارلار ۇستاز اتانىپ، ۇلت بولاشاعىن ۇساقتاتىپ بارادى.

قات-قابات قاعازداردان باس المايتىن بۇگىنگى وقىتۋ جۇيەسىنىڭ شىندىعى مىناعان كەلىپ تىرەلەدى:

– بۇگىنگى كۇنى ەڭ ۇزدىك ۇستاز – ەشتەڭە سويلەمەسە دە، ءبارىن جازىپ قوياتىن ۇستاز; ەڭ ۇزدىك ساباق بەرۋشى، ول –ساباقتى قاعازدا دايارلاۋشى. ياعني، ەڭ ۇزدىك ۇستاز، ول وتىرىكتى شىنداي، اقساقتى تىڭداي ەتىپ قاعازعا ءتۇسىرۋشى. بالانىڭ تاعدىرى ەمەس، باسقارمانىڭ تەكسەرىسى ويلاندىرادى. ال بۇگىنگى مەكتەپ – كەرەكسىز قاعازداردىڭ مۇراجايى!!!

ارينە، ويلاناتىن جاعداي…

ۇستازدىڭ بەدەلى – قوعامنىڭ بەدەلى

«ۇستازدان بەدەل كەتسە، شاكىرتتەرى ونىڭ ساقالىمەن وينايدى»، – دەيتىن ءسوز بار ەدى ءبىزدىڭ جۇرتتا. ءيا، بۇگىن شاكىرت ۇستازدىڭ ساقالىنا، اتا-انا شاۋجايىنا جابىساتىن كۇنگە جەتتىك، اششى بولسا دا شىندىعى وسى! ۇرپاق تاربيەسىنە بالانى 18 ساعات تاربيەلەيتىن اتا-انانى ەمەس، 8 ساعات ءبىلىم بەرەتىن ۇستازداردى جاۋاپتى ەتىپ، ونسىز دا ءار ءۇيدىڭ ەركەسىمەن الىسقان ۇستازداردى ۇستارانىڭ جۇزىنە ۇستاپ بەردىك!

«ماعان جاقسى مۇعالىم بارىنەن دە قىمبات، ويتكەنى، مۇعالىم – مەكتەپتىڭ جۇرەگى»، -دەيتىن ى.التىنساريننىڭ ۇلاعاتتى ءسوزى ەل ەسىنەن ەرتە كوتەرىلىپ كەتسە كەرەك.  جاقسى مۇعالىم بە، جامان مۇعالىم بە ءبارىبىر، بۇگىنگى جۇرت جەردەن الىپ، جەرگە سالاتىندى شىعاردى. ىبىرايعا قىمبات بولعان ۇستاز بۇگىنگى جۇرتقا نەگە سونشا قولجاۋلىق بولدى؟ اۋىر سۇراق!

وقۋشىنىڭ «ءۇش جۇرتى»: ۇيدەگى اتا-انا، مەكتەپتەگى ۇستازدارى، قوعامداعى اسەر ەتۋشى ادامدار ءبىرىن -ءبىرى سىرتىنان جامانداپ، جۇنشە تۇتەدى بۇل كۇندە. جىگىتتىڭ ءۇش جۇرتى تاتۋ بولماسا، وتباسىنىڭ بەرەكەسى، وتاۋدىڭ بولاشاعى بولمايتىنىن ەسكەرسەك، وقۋشىنىڭ كۇيى دە سولاي. تاربيەلەۋشى ءۇش جاق ءبىرىن — ءبىرى سىيلاماي وتىرسا، تاربيەلەنۋشىنىڭ ءتالىم المايتىنى اقيقات تا. ءتالىم تۇگىلى، ءبىلىم بەرۋشىنى جەك كورىپ تۇرسا، العان ءبىلىمى دە ونەگە بولمايتىنى انىق. اقيقاتىن ءابۋ ناسىر ءال – فارابي: «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» دەپ ەسكەرتىپ كەتكەن ەدى. بىراق بۇگىن ەسكەرمەي جۇرگەنىمىز، ارينە، وكىنىشتى.

ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىشۇلى نازارباەۆ: «ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى – بۇگىنگى جاس ۇرپاقتىڭ قولىندا، جاس ۇرپاقتىڭ تاعدىرى – ۇستازدىڭ قولىندا» – دەگەن ەدى. ءيا، ەرتەڭگى ۇرپاقتىڭ بولاشاعىن قولىنا ۇستاعان جۇرتتىڭ بەدەلى نەگە سونشا تومەندەدى دەگەن سۇراققا وزىمىزشە جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك.

اۋەلگى سىن – جۇيەدە، قالىپتاسقان ۇردىستەگى كەمشىلىكتە. بۇگىندە ۇستازدىققا كىم بارادى دەگەن سۇراققا ۇڭىلسەڭ، جانىڭ اۋىرادى. بۇگىندە ۇستازدىقتان باسقا ماماندىققا بالى جەتپەگەن، وزىنە مەملەكەتتىك گرانت كەرەك بولعان قاۋىم عانا تۇسەدى. تۇسەدى دە، باسقا ماماندىققا اۋىسۋدىڭ جولىن ىزدەپ ءجۇرىپ، وقۋىن ءتامامدايدى. باسقا جول تابىلسا، سول باعىتقا، بولماي جاتسا، مەكتەپتىڭ تابالدىرىعىن اتتايدى. مەنىڭ سانامدا مىنا ءبىر اقيقات قىلاڭ بەرەدى: ءوزى بەسكە وقىماعان ادام ەشقاشان بىرەۋدى بەسكە وقىتپايدى، ءوز كاسىبىن سۇيمەگەن ادام ناتيجەسىن كورمەيدى. وسى كوزقاراسپەن قارايمىن دا، كەشەگى الاشوردانىڭ ارداقتىلارىنىڭ ەل تىزگىنىندە جۇرسە دە، ءبىلىم سالاسىنا باسا ءمان بەرىپ، وزدەرى ارالاسقانىنا قاراپ سۇيسىنەمىن، بىراق بۇگىنگە قاراساڭ، اتتەڭنەن باسقا ايتارىم جوق.

وسى جۇيەدە ۇستازدىڭ ۇسقىنىن قاشىراتىن ءبىر ءۇردىس بار، ول – ءۇي ارالاۋ مەن ناتيجەسى الدىن الا بەلگىلى سايلاۋلاردىڭ سايقىمازاق تىرلىگى. قوعام وسى رەتتە جابىلا مۇعالىمدەردى سابايدى، بىراق ولار قايتسىن، ايلىعى شايلىعىنا جەتپەي جۇرگەن قاۋىم ۇيىندەگى بالا – شاعاسى ءۇشىن دە ايداعانعا ءجۇرىپ، ايتقانعا كونەرى انىق. ونىڭ ۇستىنە جۇمىستان ايىرىلۋ بۇگىنگى قاۋىم ءۇشىن وتە قورقىنىشتى دۇنيەگە اينالدى، سەبەپ جۇمىسقا تۇرۋ ءۇشىن… ءاي، بىراق ەشكىمنىڭ كۇلەر جايى جوق، بىزدە تەك ۇستازدار ەمەس، ءبارى دە كونگىش قوي بۇگىندە.

ەكىنشى سىن – اقپاراتتا. سەبەپسىز سەنساتسيا ىزدەگەن ينتەرنەت قاۋىمى بۇگىن ءبىر ۇستازدىڭ كەمشىلىگىن كورە قالسا، جارىسا جارنامالايتىندى شىعاردى. قىزدى – قىزدىمەن كەتكەن قاۋىم بارشا ۇستازداردى ءبىر شىبىقپەن ايدايدى دا، ونسىز دا قاۋسىراپ تۇرعان ۇستاز بەدەلىن قۇردىمعا جىبەردى. ەلدە نەشە ءجۇز مىڭ ۇستاز بار، سول ۇستازداردىڭ ىشىندە الەمدىك دەڭگەيدى باعىندىرىپ جۇرگەن شاكىرت تاربيەلەگەن ۇستازدار قانشاما؟ ءبىز نەگە جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايتىپ، نۇرىن تاسىتا المايمىز؟ شاكىرتى الەمدىك دودادا، ءتىپتى، ەل ىشىندەگى كىشىگىرىم جارىستا توپ جارعان سپورت باپكەرلەرىنىڭ كەنەلىپ جاتقان ماراپاتىن كورگەندە قىزىعا قارايسىڭ. نەگە الەمدىك دەڭگەيدە ۇزدىك شاكىرت تاربيەلەگەن ۇستازدارعا الەۋمەتتىك، ياكي اقپاراتتىق قولداۋ جوق. بۇگىندە الەمدى اۋزىنا قاراتقان اقپارات ۇزدىك ۇستازداردى جارقىراتا بىلسە، تالاي جاس مامان تالپىنا بىلەر ەدى، سونىمەن بىرگە تالاي جاس وركەن قىزىعا قاراي بىلەتىن ەدى، ارماندايتىن ەدى.

ەفيرىن ەسسىز ەسترادامەن تولتىرعان تەلەارنالاردىڭ قاۋىمى الەمدى بىلىمىمەن باعىندىرعان ۇلاندارى مەن ەلدىڭ عىلىم سالاسىنا، ءبىلىم سالاسىنا ەڭبەگىن اياماعان جانكەشتى ۇستازدارى تۋرالى ناسيحاتىن اياماسا، ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاق ۇستازعا، ۇستازدىق ماماندىققا جيىركەنىشتى كوزبەن قاراماس ەدى. اتتەڭ، ولارعا دا رەيتينگ كەرەك، قايتسىن ەندى…

ءۇشىنشى سىن، سىن كوتەرە المايتىن ءبىر جۇرت بار بىزدە، بۇل سىن سولارعا. ول – ەركەتوتاي بالا تاربيەلەپ، «جامان بولسا دا، امان بولسىنشى» دەگەن ماقالدى ۇستاناتىن، بالاسىنا ءبىلىم ەمەس، جالعان باعا ءۇشىن كۇرەسكە ءتۇسىپ، مۇعالىمنىڭ جاعاسىنا جارماسقىش، اتا-انا دەگەن الپاۋىت قاۋىمعا باعىتتالادى. ۇلكەنىمىزدىڭ ەسىمىزدە: «مۇعالىم كەلە جاتىر» دەسە، تىعىلاتىن ۇرپاق ەدىك، ال، قازىر شە؟ قازىر ءبارى كەرىسىنشە. ۇستازداردىڭ الدىندا: «ءسىزدىڭ ويتۋگە، بۇيتۋگە قۇقىڭىز جوق، – دەپ تۇراتىن تاربيە بەرۋشىنى تاربيەگە سالعىسى كەلەتىن وقۋشى مەن بالاسىن قايراپ سالىپ جىبەرەتىن ەسەرسوق قاۋىم بار.  

وسىندايدا وقۋشىلاردىڭ «ءسىزدىڭ ويتۋگە، بۇيتۋگە قۇقىڭىز جوق»، – دەپ تۇراتىن جاتتاندى ءسوزى كەلەدى ەسكە. ءيا، شىنىمەن دە، بۇگىنگە ۇستازدا قۇقىق جوق. قىزىل كىتاپقا ەنگەن جانە ەنبەي قالعان ءبىراز جانۋارلاردى دا قورعاۋ زاڭى بار. بالانىڭ قۇقىن قورعايتىن زاڭ دا، ۇيىم دا بار. بىراق، ۇستازدىڭ قۇقى تاپتالماق تۇگىلى، ءوزى تاپتالىپ قالسا دا، ونى جوقتاپ الار ءبىر زاڭ جوق. ەڭ بولماعاندا، ءبىلىم تۋرالى زاڭدا جازىلعان بىرەر تارماق بولسا، ول دا ۇستازدى مىندەتتەگەن تارماقتاردىڭ جەلىسى.

اينالايىن، اتا-انا! ءوزىڭىز ۇستازدىڭ الدىنان قالاي جەتىلىپ ەدىڭىز، ەسكە الساڭىزشى. اباي اتام: «ۇستازى جاقسىنىڭ ۇستامى جاقسى» دەمەپ پە ەدى؟ ال، سىزدەردىڭ ۇستامدارىڭىزدى بۇلدىرگەن نە؟

باياعى قاۋىم بالاسىن تاربيەگە بەرەردە «سۇيەگى مەنىكى، ەتى سەنىكى» دەپ جاتاتىن ەدى، قازىر ەتى مەن بەتى تۇگىل، قاتتىراق داۋىس كوتەرسەڭ، جاعاسىنا جابىسار بالەقور قاۋىم قايدان شىقتى؟ ءار ۇستاز الدىنداعى شاكىرتىن جامان بولسىن دەمەسى انىق، وندا سول بالا جاقسى بولسىن دەسەك، ۇستازدىڭ جاعاسىنا جارماسپاعان جاقسى ەدى.

اقىرعى سىن، سىن تۇزەلمەي، ءمىن تۇزەلمەس، اقىرعى سىن ۇستازداردىڭ وزىنە. يا، ءمىن جوق ەمەس، كوپ تە، بىراق ول ءمىن قايدان پايدا بولدى؟ ءبىلىمسىز ۇستاز، ءتالىمسىز تاربيەشى قايدان شىقتى؟ بالانىڭ بىلىمىنە كۇيىنبەيتىن، تاربيەسىنە پىسقىرا دا قارامايتىن سەلقوس ۇستازدار قاۋىمى قايدان شىقتى؟ ارينە، جوعارىداعى ءۇش دەرتتەن سوڭ، بۇل سالانىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ دە تەگەۋرىنى قايتىپ، سالىسى سۋعا كەتسە، ارى قاراي نە كۇتۋگە بولادى؟ كەرەكسىز قاعاز ءۇشىن، جازىقسىز جازالايتىن بيلىگى بار، جاماندىعىن اسىرا سىلتەپ، جاقسىلىعىنا كەلگەندە، ءۇنسىز قالار اقپاراتتىق قاۋىمى بار، جالعان باعا قويساڭ جارىلقاپ، شىن باعاسىن قويساڭ شىمبايىڭا باتىرا تىلدەيتىن اتا – اناسى بار بۇگىندە ۇستازدار قاۋىمى نەمقۇرايلىققا اۋىسىپ بارا جاتقانى اششى بولسا دا شىندىق. «سەن تيمەسەڭ، مەن تيمەن، بادىراق كوز، بالەدەن ماشايىق قاشىپتى» دەيتىن تۇراقتى ءسوز تىركەستەرى بۇگىن مەكتەپكە كەلىپ تۇراقتادى. «اينالايىن، وقىماساڭ قوي، امان بولشى، ءۇي جۇمىسىن ورىنداماساڭ دا، ۇيىڭە امان كەتشى، تىڭداماساڭ قوي ۇندەمەي وتىرشى» دەگەن سوزدەردى اشىعىن ايتپاسا دا، شەت جاعالاتىپ ايتاتىن ماماندار قالىپتاستى بۇگىندە. سەبەپ كوپ، سالدارى اۋىر.

قاعازى تۇگەل، سىنىبى «ءتارتىپتى» ۇستاز ۇزدىككە بالانعان كۇندە، ارينە، تالاپشىل ۇستازدا قادىر بولماسى انىق.

ۇستازعا تاعىلعان ايىپتاردىڭ انىعى مەن قانىعى

بۇگىن ۇستازداردى اركىم سىناپ- مىنەيتىن بولدى، سىناعان سايىن سىنى قاشتى، ءوزىم ۇستاز بولعاندىقتان دا، بۇگىنگى بىزدەرگە تاعىلعان ايىپتاردىڭ انىعى مەن قانىعىن انىقتاپ بەرگىم كەلدى. تۋراسىن ايتايىق. ويتكەنى، بۇل ءىس – ۇلتتىڭ بولاشاعى.

باستى ايىپ:

– مۇعالىمدەردىڭ ءبىلىمى ناشار.

بۇل ايىپتىڭ كەلىسەتىن جاعى دا، كەلىسپەيتىن جاعى دا بار.

كەلىسەتىنىمىز، كەزىندەگى ارمانىمەن ۇستاز بولعان، مول بىلىمىمەن كەلگەن قاۋىم بۇل كۇنى زەينەتكە كەتتى نەمەسە بۇگىن، ەرتەڭ دەپ وتىر. ال، نارىق زامانىنا كەلىپ، تۇرمىس تاۋقىمەتىن قۋعالى ۇزدىكتەرىمىز ۇستاز بولۋدان ءۇزىلدى- كەسىلدى باس تارتىپ، ورتاشالار مەن ودان كەيىنگىلەر (ونىڭ وزىندە وزگە جۇمىستىڭ تىزگىنى بۇيىرماعاندار) ۇستازدىققا كەلدى. ويتكەنى، نارىق زاڭدىلىعى بويىنشا اقشاسىز جەرگە اقىماقتار عانا بارادى.

ءۇيدىڭ وتاعاسىنىڭ باستى مىندەتى وتباسىن اسىراۋ بولعاندىقتان، ەر ازاماتتاردىڭ اقشا تابۋى باستى ماقساتىنا اينالىپ، مەكتەپتەردەگى ەر مۇعالىمدەردىڭ سانى 10% – عا جەتپەيتىن كۇيگە جەتتىك تە، تاربيەمەن تەك ايەلدەر اينالىستى. بۇدان بارىپ قىز مىنەزدى، نازىك ەر بالالار كوبەيۋدە.

الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى ءال — فارابي بابامىز: «ادام دا گۇل سياقتى، جاقسى كۇتىپ — باپتاپ تاربيەلەمەسە، قۋراپ قالادى،» – دەگەن ەكەن. ءيا، شىندىق. ءار ادام كۇندەلىكتى ىزدەنىپ تۇرۋى شارت. ونىڭ ىشىندە ۇستازدار ەڭ ىزدەنىمپاز بولۋى كەرەك. ال، وتباسىنىڭ تىرلىگىمەن، قات — قابات قاعازدان اسا المايتىن نازىك جاندى ۇستازدارىمىز بەن از ساندى ۇستاز اتانعان ەر- ازاماتتارىمىزدىڭ ىزدەنۋ تۇگىلى بىلمەگەنىن ىزدەۋگە دە مۇرشاسى كەلمەيتىن كۇيگە كەلدى.

ولاي بولسا، ءبىلىمدى ۇرپاق كەلمەيتىن، كەلسە دە جالعاستى ىزدەنە المايتىن بۇل ماماندىق يەلەرى ناشارلاماي كىم ناشارلاسىن؟! وسىندايدا قات- قابات قيىنشىلىقتى جەڭىپ، ۇزدىك شاكىرتتەر تاربيەلەپ جۇرگەن ۇستازدارعا باسىڭدى ءيىپ، ءىلتيپات كورسەتپەسكە شاراڭ جوق. تەك جاتساڭ، تۇرساڭ سول از عانا بىلىمدىلەر مەكتەپتەن الىستاماسا ەكەن دەپ تىلەيسىڭ.

كەلەسى ايىپ:

– تەك اقشا جيناعاندى بىلەدى، ءارى قوسىمشاعا اقى تالاپ ەتەدى.

بۇنى دا ەكى جاقتى قاراستىرعان ابزال.

ءبىر جاعى، ايلىعى شايلىعىنان اسپايتىندار، ءار تاپسىرمانى ورىنداۋعا قالتاسىنان اقشا شىعارا بەرگەنگە قايدان دارمەنى جەتسىن؟! ونسىز دا از عانا ايلىق. ءارى نارىق قوعامىندا ساعاتى ساناۋلى جاندار تىرشىلىك ءۇشىن قوسىمشا مۇعالىمدىك جۇمىس (رەپەتيتور) ىستەۋى دە زاڭدى. ونىڭ ۇستىنە، ساپاسى ناشارلاعان، ءبىلىم جۇيەسىندە تالابى اۋىرلاعان قوعامدا مەكتەپتەگى مىندەتتى ءبىلىم ىزدەنۋشىنىڭ قاجەتىن قاناعاتتاندىرا الماسى حاق. سوندىقتان بىلىگى جەتكەن مۇعالىمدەر قوسىمشا بۇل سالانى تابىس كوزى ەتەرى زاڭدىلىق تا.

ەكىنشى جاعى: ونسىز دا جۇگى اۋىر ۇستازدار جۇگىن اۋىرلاتىپ، جالاقىسىن كوبەيتۋ ءۇشىن كوپتەپ ساعات الادى جانە قوسىمشا ساباق بەرەدى. بۇل ساباقتىڭ ءونىمىن ناشارلاتادى. بىراق، امال نە؟ جالاقى قۇرعىر جەتپەيدى، اقشا كوپتىك ەتپەيدى…

ءۇشىنشى ايىپ:

  • مۇعالىمدەر ساياسي قۇلدار…

ارينە، ۇستازدارعا تيەر بۇل توقپاقتىڭ دا ەكى ۇشى بار…

ءبىرى، كۇشتىنىڭ ارتى ديرمەن تارتادى، دەمەكشى، بيلىكتىڭ دەگەنىنە كونەدى، كوندىرەدى. كونبەسە… ارينە، بۇكىل قوعام دەموكراتياعا اشىق بەت بۇرا الماي جاتقان، ساياسي ساۋاتتىلىق جەتىسپەي تۇرعان بۇل كۇندە تەك مۇعالىمدەردى ساياسي ساۋاتسىزدار دەۋ ارتىق سىن دەمەسكە شارا نە؟

ەندى ءبىرى، ءوزىڭ تۇيەدەن وتكەن جەتەكشىل بولساڭ، ساعان اقىل نە كەرەك، — دەيدى الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان. سول ايتپاقشى، ناپاقاسى جالعىز ايلىعىنا بايلانعان، سول جۇمىسقا ارەڭ كىرىپ وتباسىن اسىراپ وتىرعان جۇمىسىنا تاۋەلدى جاننىڭ بۇگىندە باسشى مەن قوسشىعا كونە قويماۋى ەكىتالاي….

ساياسي ساۋاتتى ۇستازدار قوسىنى قالىپتاسسىن دەسەك، ارينە، ءبىلىمدى قاۋىمعا دەگەن اشىق سۇرانىس قالىپتاسقانى كەرەك، باسقاسى بوس ءسوز…

ءتورتىنشى ايىپ:

– ۇساق -تۇيەك وسەك دەڭگەيىندە.

نەگىزى ۇستاز دەگەن ۇلى تۇلعانى بۇل دەڭگەيگە ءتۇسىرۋ قاسىرەت بولسا كەرەك. ويتكەنى، بالاڭىز ءسىز جامانداپ وتىرعان ادامنىڭ ءسوزىن ەشقاشان تىڭدامايدى، ونى سىيلامايدى. سول دەڭگەيدە تاربيەسىز ءتالىمسىز ۇرپاق ەر جەتەدى.

ۇستازىن ويلاماعان ۇلتتىڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر

وسى كۇنى «ۇستاز» دەگەن ۇعىم كىمدى ويلانتادى؟ ۇستازدىققا كىمدەر بارادى دەگەن سۇراققا جۇگىنەيىكشى. وسى جەردە مەكتەپتە بولعان مىنا ءبىر وقيعانى كىرىستىرگىم كەلەدى.

بىردە ءبىر اپاي وزىنە كوپ كومەكتەسكەن ءبىر وقۋشىعا:

– بالام، مۇعالىم بول! – دەگەن ەدى. الگى وقۋشى شوشىنعانداي:

– اپاي، قارعاماڭىزشى، – دەيدى. سوندا ءبىز «ۇستاز بول!» دەگەن ۇلاعاتتى ءسوزدى قارعىس دەڭگەيىنە تۇسىردىك. وسىدان بارىپ، ۇستازدىق قۇن السىرەدى. بۇگىن كىمدەر ۇستازدىق ماماندىققا تۇسەدى؟

ءبىرىنشى: بايقاماي، اقىل بەرەتىن ادام بولماي، ۇستازدىق ماماندىققا ءتۇسىپ كەتكەندەر، بۇلار ءبىرشاما جاقسى وقىعاندار، بىراق ءوز اقىلى تولعاندا، ديپلومى بويىنشا ماماندىعىن جالعاستىرمايدى كوپشىلىگى.

ەكىنشى: باسقا ماماندىققا ۇبت — دا العان ۇپايى جەتپەي، ۇستازدىقتى امالسىز 3 — ءشى نە 4 — ءشى ماماندىققا تاڭداعاندار (ەڭ تومەن بالمەن تۇسۋگە بولاتىن ماماندىق بولعاندىقتان). ال، ەندى كۇتىڭىز. ءسىز ءوزى ۇشكە نەمەسە ەكىگە وقىعاندار بالاڭىزدى بەسكە وقىتادى دەپ. بۇل ەرتەگى.

ءۇشىنشى: تەك ديپلوم ءۇشىن وقيتىندار. بىراق جاقسى جەرى مۇندايلار مەكتەپكە مۇعالىم بولىپ بارمايدى.

بۇعان دالەل، بىردە جاقىن دوسىم اۋىلداعى ءوزى وقىعان مەكتەپتىڭ جايىن ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا، 400 — دەن استام بالا وقيتىن اۋىلدىق مەكتەپتە زەينەت جاسىنا جەتكەن ەكى مۇعالىم، وبلىستاعى كوللەدجدىڭ كۇندىزگى بولىمىندە وقىعان ەكى مۇعالىم، مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ كۇندىزگى ءبولىمىن تامامداعان ءۇش مۇعالىم بار ەكەن. ال، قالعان ەلۋگە جۋىق مۇعالىم سىرتتاي وقىعاندار، ساتىپ العاندار نەمەسە مۇلدە باسقا ماماندىق وقىعاندار. ەستىپ وتىرىپ، 400 بالانىڭ تاعدىرى ءۇشىن جىلاعىم كەلدى. بىراق… مۇنداي اۋىلدار قانشاما؟ استانالىقتاردىڭ جايى وزىمىزگە تۇسىنىكتى بولعاندا.

ءار بالا ۇستازدان ءتالىم الادى، ال، بالاسىنىڭ بولاشاعى ويلانتباس اتا — انا بولسا دا، ۇستاز تۋرالى ويلانبايتىن قوعام بولماۋى كەرەك.

ۇستازعا باعا — ۇرپاققا باعا

سۋدا جۇزگەن كەمەنىڭ ءىزى قالمايدى،

قالسا دا لەزدىك تولقىندار لەگى جالمايدى،

باسىلسا ەگەر تاريح بەتىنە ىزگى ءىزىڭ،

داۋىل، تولقىن ماڭگى وشىرە المايدى،

ءىزسىز قالۋ ادامزات ءۇشىن جان قايعى، – دەپ جىرلاعان قازاقتاي ۇلى حالىقتىڭ ۇرپاعىن تاربيەلەپ، ارتىنا سانسىز شاكىرت، مول دارىن يەلەرىن ەرتكەن ۇستازداردىڭ جولى – ۇلى جول ەدى، ارينە.

«جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت، نۇرى تاسىسىن» —  دەمەي مە اتام قازاق. اركىم جەكە باستىڭ قامىمەن كەتكەن بۇل كۇندە باس شارۋاسىن بالا تاربيەسىنە الماستىرعان ۇستاز قاۋىمىن ۇلىقتاۋ، سىيلاۋ — ءاربىر وسەر ۇرپاققا بۇلتارتپاس بورىش بولسا كەرەك.

قات — قابات تىرلىگىن قايىرىپ قويىپ، ۇيىندە دە، جۇمىسىندا دا بالا تاربيەلەگەن قايتپاس قاجىرلى انا، دارىندى ۇستازدىڭ جولى ەدى – ءبىز تۇسكەن بۇل شيىر. بۇل جول – ءار ادامعا ونەگە جول، قايتپاس قاجىر سىيلايتىن، باعىت باعدار بەرەتىن جول ەدى.

ۇلى ىبىراي، شوقان، ابايلار باستاپ، «ۇلتتى تۇزەۋ – ۇرپاقتى تۇزەۋدەن، ۇرپاقتى تۇزەۋ – ۇستازدى تۇزەۋدەن باستالادى.» – دەپ ۇلاعاتىن سىيلاعان ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنۇلىنان قالعان ۇلى جولدى باسىپ وتكەن ۇستازدار ەرلىگى ءوز الدىنا ءبىر توبە ەدى.

ۇستازداردىڭ باسقالار نازار اۋدارا بەرمەيتىن قاسيەتتەرى دە مول. بۇل قاسيەتتەر ءار ازاماتقا باعىت بولسا دەگەن ىزگى تىلەك بىزدەن.

ايتالىق، قايتپاس ەرلىگى، وتباسىنىڭ تۇگەمەس تاۋقىمەتىن، مەكتەپتىڭ شارۋاسىمەن قاتار الىپ ءجۇرىپ، قاتار تەربەتۋ – ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەس ەرلىك. بۇل – ۇستاز ارمانى بولۋ كەرەك! وزگەنىڭ بالاسى دەپ ءجۇرىپ، ءوز بالاسىن ۇمىتقان ۇستازدارىمىز قانشاما!

ۇستازدى سىيلاي بىلەيىك، ۇلىقتاي بىلەيىك. ال، ۇلىقتاۋعا بولمايتىن ۇستاز – ۇستاز بولماعانى ابزال!

ۇرپاق تۇزەلسىن دەسەڭ…

«حالىق تۇزەلۋىنىڭ ءۇمىتى – جاستاردا. سوندىقتان، جاستاردىڭ قالاي وقىپ، قالاي تاربيەلەنۋى – بارىنەن بۇرىن ەسكەرىپ، بارىنەن جوعارى قويىلاتىن جۇمىس»،- دەگەن ەكەن وتكەن عاسىردا ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆ. اقيقاتى سول. «ەرىم دەيتىن ەل بولماسا، ەلىم دەيتىن ەر قايدان شىقسىن» دەمەيتىن بە ەدى ءبىزدىڭ شەشەن جۇرت. ءيا، ەل ۇستازىن ارداقتاي الماسا، بۇل ەلدە ءتۇزۋ ۇستانىم بولماق تا ەمەس قوي.

  ءيا، ارىعا كەتپەسەك تە، ءبىراز اقيقاتى وسى، مەنى تىڭداماسا دا، ەلباسىن تىڭدايدى عوي، بۇگىنگى قولىندا تىزگىنى بار قاۋىم. سىزدەردە ەستىگەن شىعارسىزدار. «زياتكەر ۇرپاق – ەلدىڭ ەرتەڭى، دارىندى ۇرپاقتاردى جەتىلدىرۋ  مەن تاربيەلەۋگە باسا ءمان بەرۋ – بۇگىنگى ءبىلىم سالاسىنىڭ باستى مىندەتى»، – دەگەن ەدى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىشۇلى نازارباەۆ. ءيا، وسى ۇرپاقتى جۇرتپەن تەڭەستىرەمىز دەسەك، مۇحتار اۋەزوۆتىڭ: «ەل مەن ەلدى، ۇلت پەن ۇلتتى تەڭەستىرەتىن نارسە – ءبىلىم» – دەپ كەتكەن اقيقاتىن سانامىزعا العانمىز دۇرىس ەدى. ال، سول بىلىمگە تارتار تۇلعانى قارا باسىنىڭ قامىن كۇيتتەر دەڭگەيگە تۇسىرمەسەك يگى ەدى.

ۇستاز بەدەلى كوتەرىلمەي، ۇلت بەدەلى كوتەرىلمەيتىنى بارشامىزعا انىق ەدى. قايتپەك كەرەك؟

بىزدەگى ءتۇيىن مىناۋ:

ۇستاز بەدەلىن كوتەرۋ ءۇشىن مىنا ءۇش جۇمىستى قولعا الۋ كەرەك دەيدى مەندىك اقىل.

ونىڭ العاشقىسى: ۇستازدى تۇرمىس بيلەسە…

سانانى تۇرمىس بيلەيدى، — دەيدى ەجەلگى ريم فيلوسوفى تسيتسەرون مارك تۋللي. نارىق زامانىندا بۇل ەكى ەسە شىندىققا اينالدى، زامانعا قاراي ءومىر سۇرمەك كەرەك دەيدى، بۇنى قازاق زامانىڭ تۇلكى بولسا تازى بوپ اياقتان شال دەپ ەسكەرتىپ تە ەدى.

بىراق، وزگەنى ەمەس، ۇستازدى تۇرمىس بيلەسە، قوعامدى ساۋاتسىزدىق بيلەيدى، ۇستاز مارك تۋللي ايتقان سانا دەڭگەيىنەن بيىك تۇرماق كەرەك. ەگەر بۇل سانادان بيىك تۇرماسا…

اۋەلى، بۇل سانادان بيىك تۇرماسا، ەڭ الدىمەن مەكتەپكە نيەتپەن بارمايدى، امالى جوق لاجىسىزدىقتىڭ جەتەگىندە عانا بارادى. بۇنداي بارۋ الدىنداعى بالا تۇگىل ادامنىڭ ءوزىن الدايدى، بۇنداي دەڭگەيدە ساباقتا ساپا بولمايدى… مۇعالىم قارا قازان، قاتىن بالانىڭ قامى الاڭداتقان دەڭگەيدە جۇرسە مەكتەپكە ەر مۇعالىم بارمايدى… مەكتەپتە ەر مۇعالىمنىڭ ازدىعى، تاربيەدەگى تەڭسىزدىكتى كەلتىرىپ شىعارادى… بۇل تەڭسىزدىك جاستار قاتارىندا جىگەرسىز جىگىتتەر مەن كوك ايىل قىزداردىڭ كوبەيۋىنە ۇلاسادى…

ودان كەتتى، ۇستاز بۇل سانادان بيىك بولماسا، ۇستاز ىسىنە ءجۇردىم باردىم قارايدى، قوسىمشا تابىس ىزدەيدى، ءوز ىسىنە ىزدەنىسپەن جۇرمەيدى… بۇل ۇستازدار قوسىنىنىڭ السىرەۋىن تۋدىرادى، بىلىكسىزدىگىن تۋدىرادى. بۇل بىلىمنەن ساپا، تاربيەدەن ءمان كەتىرەدى. بۇنىڭ سوڭى قوعامعا بىلىكسىز ۇرپاق اكەلەدى، باسەكەگە قابىلەتسىز تۇلعا اكەلەدى…

ودان قالا بەرسە، ۇستاز بۇل سانادان بيىك تۇرماسا، ۇستازعا قۇرمەت بولمايدى، قۇرمەت بولماعان جەردە مارتەبە بولمايدى… بۇگىنگى زاماندا اركىم مارتەبەلى بولۋدى ويلايدى، بۇنىڭ سوڭىندا مارتەبەسىز ماماندىق دەگەن ستاتۋس قالىپتاسسا بۇل سالاعا بىلىكتى جاس بارمايدى، بىلىكتى قاۋىم قالمايدى… مارتەبەسى بولماعان جاننىڭ اركىم جاعاسىنا جارماسادى، ۇستازدى سىيلاماي الجاسادى… بۇل ۇرپاققا ۇساقتىق اكەلەدى، باعالىنى باعالاۋ داستۇرىنەن ايىرادى، باردىڭ قادىرىن قاشىرادى، باعالىنىڭ قۇنىن تۇسىرەدى…

ەڭ سوڭىندا، قازاقتىڭ اركىم سىيلاعاننىڭ قۇلى دەگەن ءداستۇرىن ەسكە تۇسىرسەك، ءتالىم الار جۇرتتى سىيلاي الماسا ءتالىم الىپ جىرعاتپاسى انىق… اۋەلدە ماعجان اقىن ايتقان «ءتوردى» ۇستازداردىڭ وزىنە قايتارا الماساق، ۇرپاق ودان ۇلگى السىن دەگەنىمىز قوجاناسىرلاۋ تىرىك ەكەنى بارشامىزعا ايان بولسا كەرەك…

بۇگىندە العانىن قاعازى مەن قالامىنا، كابينەتىنىڭ رەمونتى مەن قاجەتسىز جينالار قاراجاتقا، زورلىقپەن ساتىلار كونتسەرت بيلەتتەرى مەن زورلاپ جازدىرار گازەت-جۋرنالعا بەرىپ، ايلىعى شايلىعىنا جەتپەي كەتەر ۇستازداردى تۇرمىس بيلەمەيدى دەپ ايتۋ پەندەدەن پەرىشتە جاسار اۋمەسەرلىك بولار…

مەكتەپتىڭ جانى – مۇعالىم، — دەيدى ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنۇلى، ءيا، بولاشاقتىڭ، ماڭگىلىك ەلدىڭ ىرگەتاسىن قۇيۋشى شەبەر دە ۇستاز! بۇگىنگى بالا، ەرتەڭگى ەلىنە يە بولار جاستاردىڭ باعبانى ۇستاز!

ەلىمىزدى شىنىمەن الەمنىڭ وتىزدىعىنا كىرگىزەمىز، ماڭگىلىك ەل ەتەمىز دەسەك، ۇستازداردىڭ جاعدايى جاسالماق كەرەك…

دۇنيەجۇزىلىك ەكىنشى سوعىستا جەرمەن جەكسەن بولا جەڭىلىپ، ءبازبىر ساياساتكەرلەر ساياسي ساحنادان كەتتى دەپ بولجام جاساعان گەرمانيا مەن جاپونيا عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ ارقاسىندا عانا 30 جىلعا جەتپەيتىن ۋاقىتتا ءوزى جەڭىلگەن ەلدەردى ارتقا تاستادى… الەمدى وزىنە قاراتتى…

ءبىز دە ەرتەڭ شىنىمەن باسەكەگە قابىلەتتى ەل ەكەنىمىزدى دالەلدەگىمىز كەلسە بىلىممە ن عىلىمنان باسقا سۇيەنەرىمىز بولماسا كەرەك… استىمىزداعى بايلىقتى بابامىزدىڭ اماناتىن بالامىزدىڭ يگىلىگىنە جۇمساعىمىز كەلسە جانە سول عىلىمعا يەك سۇيەمەك كەرەك…

بىزدە جىل سايىن، ءتىپتى اي سايىن رەفورماعا ۇشىرايتىن بۇل سالانىڭ دۇربەلەڭى دە ءوزى جۇيكەدەن توزعان ۇستازدى ءجۇنجىتىپ بولعانى دا جاسىرىن ەمەس…

ءبىلىم سالاسىنداعى كەز-كەلگەن رەفورمانىڭ 100 پايىز ىسكە اسۋىنىڭ العى شارتى مۇعالىمدەردە، مۇعالىم دايىن بولماعان ەش رەفورما ناتيجە بەرمەيدى…

الەم ەلدەرى جاساپ جاتىر ەكەن، — دەپ الا شاپقىن بولاتىن رەفورماشىلار الەم ەلدەرىندەگى ۇستازدىڭ جايى مەن كۇيى تۋرالى ويلانىپ كوردى مە ەكەن؟ ۇستازدىڭ بولمەسىندەگى قاجەتتىلىكتەرى مەن قالتاسىنىڭ قاجىتتىلىگىن قانشالىقتى قاناعاتتاندىرىلىپ جاتقانىنا كوڭىل اۋداردى ما ەكەن…

نە دەمەك كەرەك؟ ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ۇستازدى تۇرمىس بيلەسە، ەلدى ساۋاتسىزدىق، مەملەكەتتى كەدەيلىك بيلەيدى…

ەلدىڭ دامۋىنىڭ كىلتى عىلىم-تەحنيكادا، عىلىم-تەحنيكانىڭ كىلتى وقۋ-اعارتۋدا، وقۋ-اعارتۋدىڭ كىلتى ۇستازداردا، — دەيدى، قىتايدىڭ رەفورماتور باسشىسى دەن سياو پين. اقيقاتى وسى دا…

ءبىر اۋىز سوزگە تۇيىندەسەك، نارىق زاماندىندا ۇستازدى قارىق قىلماساق، باسقانىڭ ءبارى بەكەرشىلىك بولماق…

ەكىنشىسى، جارناما جانە جارناما. مىنا عاسىر – سونداي عاسىر، ۇزدىك ۇستازعا ۇلكەن اقپاراتتىق ءھام الەۋمەتتىك قولداۋ كەرەك، بۇل شىندىعىندا سول ۇزدىك ۇستاز ءۇشىن ەمەس، سول ۇزدىك ۇستازدىڭ ارىپتەستەرىن جىگەرلەندىرىپ، ارت جاقتاعى ءوسىپ كەلە جاتقان ۇپاقتى ۇستازدىق ماماندىقتى ۇلگى ەتۋ ءۇشىن كەرەك.

ءۇشىنشىسى، زاڭ. تارماق ەمەس، ۇستازداردىڭ ءبىلىمى مەن قۇقىن قورعايتىن ارناۋلى زاڭ كەرەك.ۇستازداردى تۇراقتى جەبەپ وتىراتىن، باسى ارتىق شارۋادان باسىن اراشالاپ وتىراتىن، وتكەن- كەتكەن، ۇيىندە جاسايتىن شارۋاسى قالماي، ۇستازبەن الىساتىن قاۋىمعا شەكتەۋ سالار كاسىبي زاڭ مەن كاسىبي ۇيىم كەرەك. وسى جەردە ەسكەرتە كەتەيىن، بىزدەگى كەرىسىنشە ورىندالاتىن زاڭسىماق نەمەسە كاسىپكەرلەردىڭ قۇقىن قورعامايتىن كاسىپوداق سەكىلدىلەردىڭ بارىنان جوعى ارتىق.

ءتورتىنشى دۇنيە، وقىتۋ جانە سىناقتان وتكىزۋ. ءيا، مۇعالىمدىكتە بۇگىن كىمدەر جوق، سول ءۇشىن دە قاعازىن تەكسەرەتىن اتتەستاتسيالىق كوميسسيا ەمەس، ءبىرتۇتاس فورماداعى كاسىپتىك ەمتيحان كەرەك، سەبەپ، ۇستازدار قوسىنى شالا ساۋاتتى ۇستازداردان تازارماي بەدەل سۇراۋ اقماقتىق بولار. مۇندا قازىرگى دارەجەدە ۇبت-نى ۇستازداردىڭ وزىنە جۇرگىزە سالۋ جەتكىلىكتى. ەل بويىنشا ۇستازداردى كاسىپتىك كۋرستاردان جۇيەلى ءار ءۇش نەمەسە بەس جىل سايىن وتكىزىپ وتىرۋ كەرەك. وسىندا جانە ەسكەرتە كەتەيىن، دىم ۇيرەتپەيتىن ءار ءتۇرلى مەتوديكاعا تاربيەلەيتىن، تەك مەملەكەتكە سالماق سالار پەداگوگيكالىق كۋرستار قاجەت ەمەس. ءبىلىمسىز ۇستازدىڭ مەتوديكاسىن قانشا جاقسارتسا دا، بىلىمسىزدىگىن ىستەتەرى انىق. سول ءۇشىن دە، ەڭ الدىمەن، ءار مۇعالىمگە ءوز ماماندىعىنان ءبىلىمىن جاڭارتىپ وتىرار كەشەندى باعدارلى كۋرستار كەرەك.

بەسىنشى دۇنيە، ۇستازدىققا ۇزدىكتەردى تارتۋ جانە ساپالى ءبىلىم بەرۋ. دامىعان كەز كەلگەن ەلدە ۇستاز ماماندىعى — ءنومىرى ءبىرىنشى ماماندىق. ەڭ ۇزدىك مەكتەپ تۇلەگى سول ماماندىققا تۇسەدى. سول ءۇشىن دە سول ەلدەردىڭ وقۋ — اعارتۋ ءىسى قارىشتاپ دامىپ، عىلىم — تەحنيكاسى بىزگە قۋىپ جەتكىزبەي بارادى. ال، بىزدە ءبارى كەرىسىنشە. ول ءۇشىن، ارينە، جوعارىداعى ايتقان ماسەلەلى تۇيتكىلدەر شەشىلىپ، ۇستازدىق ماماندىققا باراتىندارعا ارتىق شاكىرتاقى تاعايىنداۋ، تەگىن جاتاقحاناعا ورنالاستىرۋ سەكىلدى شابىتتاندىرۋ شارالارىن كوبەيتۋ كەرەك.

بىزدە ۇستازدىق ماماندىققا دايىندايتىن جوعارى وقۋ ورىندارى اباي اتىنداعى پەدوگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەت پەن قازاق قىزدار پەدوگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىننەن باسقاسى دەرلىك شەت وڭىرلەردە… ول ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ زەرتحانالىق، بازالىق قۇرامى ساپالى ۇستازدار قاۋىمىن دايىنداۋعا جەتە مە دەگەن سۇراققا ويلانعان ابازال بولار… مەنىڭ ويىمشا، ۇستازداردى تاربيەلەۋدى تەك ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەت بازاسىنا بەرۋ كەرەك سەكىدى. ۇستاز ساپالى بولماي ءبىلىم ساپالى بولمايدى…

اقتىق دۇنيە، قاعازباستىلىق! مىنا ءبار ەلەكترونداسقان زاماندا قاعازباستىلىقتى ازايتىپ، مۇعالىمدەردىڭ شىعارماشىلىق جۇمىسىنا ءمان بەرۋ كەرەك. مۇعالىمدەردى وتىرىككە تولى قالىڭ قاعازىنا قاراپ ەمەس، شاكىرتىنىڭ ناتيجەسىمەن باعالايتىن كۇيگە جەتۋىمىز كەرەك. تاقىرىپتىق-كۇنتىزبەلىك جوسپار سەكىلدى ءبىراز قاعاز ەلمىزدە ءبىر ستاندارتتا عىلىمي زەرتتەۋ ينيسيتۋتتارىندا جاسالىپ دايىندالىپ بەرىلۋى كەرەك.

وسى التى ءتۇيىن اياعىن تەڭ باسسا، ەلدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن ەلەۋلى ءىس بولماق دەيمىز. وسى كەزدە ەسكەرتپەسكە شارا جوق: الەمدىك وتىز ەلدىڭ ىشىنە كىرۋ ءۇشىن ءبىلىمىمىزدىڭ ساپاسى مەن ناتيجەسى الدىمەن سۇرالماق، ال سول ءۇشىن ءور جاقتاعى ءتۇيىندى امالسىز ەسكەرمەك كەرەك، ايتپەسە ءبارى ەرتەگى…

ءبىلىم ەڭ ۇلكەن بيزنەسكە اينالعان مىنا زاماندا ءبىلىمدى ۇستازدىڭ سۇرانىسى ارتپاق، سول ءۇشىن دە ۇستازدىق باسەكەگە قابىلەتتى تۇلعاسى جەتىلمەك كەرەك. سول ارقىلى كەيبىر ۇساق ءتۇيىندى ۇستازدىڭ ءوزى شەشپەك كەرەك. ءبىز دە ۇساقتاپ كەتپەس ءۇشىن ۇساق تۇيىندەرگە سوقپادىق.

ۇستاز – ۇلت بولاشاعىنىڭ ايناسى. سوندىقتان، بۇل ءىستى ەشقاشان ەرتەڭگە قالدىرۋعا بولمايدى. ۇستازدارىمىزدىڭ ۇلاعاتى كەمىمەسىن، ۇلتىمىزدىڭ رۋحى السىرەمەسىن، ۇياتى كەمىمەسىن، ۇلىلىعى ارتسىن دەسەك، بۇل ءىستى قوعام بولىپ قولعا الايىق. بيلىك ويلانسىن!

2013ج.، ناۋرىز

9890 رەت جالپى وقىلدى 9 رەت بۇگىن وقىلدى
Rating: 5.0/5. From 1 vote.
Please wait...

دوباۆيت كوممەنتاري

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *