WLT BOLAM DESEÑ WSTAZIÑNIÑ HALİN BİL!

Patşa qanşa jerden aqımaq bolsa da balasınıñ wstazınıñ aldın kespeydi, — deydi ejelgi grektiñ ğwlamaları. Al, qazaqta bwnı «altı Alaştıñ igi jaqsısı bas qossa, tördegi orın wstazdiki,» — degen Mağjannan asırıp aytpaspız… Biraq, büginniñ közimen häm sözimen tolğaqtı mäseleni jiliktegendi jön kördik…

Söz bası

El bolam deseñ, besigiñdi tüze, aldımen anañnıñ halin bil!!!

Mwhtar Äuezov

Besikten şığıp, esikten attağan balanıñ tärbieli bolmağı qoğamnıñ alğaşqı satısı, balanıñ twñğış tüser toptıq ortası – bilim ordası. Al, bügin bilim ordasınıñ besigin terbetkender kimder? Olardıñ hali neşik? Men bügin osı wlı Mwhtardıñ wlağattı sözin «Wlt bolam deseñ, wrpağıñdı tüze, aldımen wstazıñnıñ halin bil!» – dep tolıqtırğım keledi.

Oqu-ağartu isi – bolaşaqtıñ isi. Qazirgi mektep balaları — bolaşaq qazaq eliniñ azamattarı. Al sol wrpaqqa bizdiñ qoğam tolıq jauap bere alıp jür me? Joq.

Men elimizdiñ ziyalılarına bir swraq qoyğım keledi. Balañız qanday mektepte oqidı jäne balañızdıñ oqığan mektebine köñiliñiz tola ma? Bwl swraq ziyalı atanıp jürgen biraz ağamızdıñ jüregin sızdatarı anıq.

Sebebi… oylanamız, ärine…

Wstaz – wlt bolaşağın tärbieleuşi, bügingi wstaz — erteñgi wlttıñ tizginin wstar azamatqa bağıt silteuşi.

Aqırın söylep, anıq bas,

Eñbegiñ ketpes dalağa,

Wstazdıq etken jalıqpas,

Üyretuden balağa, – dep Abay atamız aytqanday, eñbegin dalağa emes, balağa şaşar, wrpaqtıñ közin aşar wlttıñ wlı wstazı Ahmetterdiñ, bügingi ini — qarındastarınıñ ilimi men bilimi qalay? Wrpaqqa berer önegesi qanşalıq? Darını men jalını, aylığı men baylığı şe? Bwl bir emes, birneşe maqalağa jük.

Wstaz degen wlı wğımdı san-saqqa jügirtip aqparattı aqtarıp otırsañ, aptasına keminde bir mäsele köterilip keledi. Mwnıñ özi wstaz ornınıñ mañızın däleldeydi. Men äri wstaz, äri ata — anamın. Qazaq atam aytuşı edi, «şımşıq soysa da, qasapşı soysın», – dep, sol üşin de wstazdıñ şın bağasın, kündelikti qırı men sırın sol qazanda birge qaynap jürgen bizden jaqsı eşkim bilmes. Sondıqtan da, ädil — töreligin aytudı özimizge mindet sanadıq. Ädiletin aytayıq, jarılar ötter jarıla twrsın, wrpaqtıñ bolaşağı bılğanbasa, bizdiñ armannıñ orındalğanı, mindettiñ aqtalğanı.

Al, wstazdarğa aytarım, tağı da sol atam qazaq aytuşı edi, «qarğa qarğanıñ közin şwqımaydı», – dep biraq, meniñ sözim şımbaylarıñızğa tise de şıdañızdar, biz qarğa emes, şındığın aytar adambız ğoy.

Keşegi wstaz

Eldiñ erteñin tärbielegen wlı twlğalar keşegi qoğamnıñ eñ ziyalısı edi. Adamdıq sananıñ qalıptasqannan bastap körgeni köpti wstaz twtıp, şeşenderdiñ soñına erip wrpağı ösken el edik. Auılğa alıstan aqın, şeşen, ne bi kelse bolaşağınan ümit küttirer bir balasın jetektep kelip äñgime tıñdatıp, üyine qondırıp balasına tärbie bergizetin dästür jalğasqan wlı halıq edik.

Balanıñ alğaşqı wstazı atası men äjesi ertegimen tärbielep tıyım sözderimen tıyıp, salt-dästürmen tälim berip otıruşı edi. Odan keyingi wstazı auıldıñ aqını, sözmer şeşeni, äytpese igi jaqsısı edi. Olardıñ bäri auızşa sauatın aştıratın, naqtıraq aytsaq, wrpaqtıñ sanasın oyatıp, oylantatın. Odan keyingi wstazdar auıldıq medreselerdegi hat tanitın moldalar jäne alıstan oqıp, özdiginen sauatın aşqan sol aumaqtıñ ziyalısı edi.

Sol sapardı süzip şıqsaq, qazaq qoğamında arısın aytsaq, töreler men handardı jıraular men jırşılar, biler men şeşender tärbielese,« mwğalim» sözi engen twsta sol ataqtı Ibıray, Şoqandar alğaşqı bolıp ielenip, sol ürdisin  qazaq qoğamına jalğap, alğaşqı mektepterdiñ irgetasın qalap, qazaq oqu-ağartu isiniñ negizin qalap edi. Qalap qana qoyğan joq,

Bir Allağa sıyınıp,

Kel, balalar, oqılıq,

Oqığandı köñilge

Iqılaspen toqılıq… – dep jar saldı. Qazaq qoğamın oquğa şaqırdı.

Bwl ğana emes, sol ğasırda qazaq qoğamın oquğa ündegen wlı Abay da «qolımdı mezgilinen keş sermedim…» — dep öz ökinişin wrpağı qaytalamasın dep, talayğa (qazaqqa) wstaz atanıp, şäkirt tärbielep ketip edi. Odan keyingi bir aytpasa bolmaytın wlı wstazdar ol – Alaş qayratkerleri edi, Wlttıñ wlı wstazı atanğan Ahmetten bastap, är alaş qayratkeri ärtürli oqulıqtar jazıp, qazaq oqu — ağartu isin qolğa alğan-dı.

Anığın aytsaq, keşegi ötken ğasırdıñ ayağına deyin wstazdardıñ deni, tärbie men tälimdi qolğa alğandar wlttıñ sorpa betine şığar qaymağı edi.

Ahmet Baytwrsınwlınıñ: «Äueli, biz eldi tüzeudi– bala oqıtu isin tüzeuden bastau kerekpiz. Nege desek, bolıstıq ta, bilik te, halıq ta – oqumen tüzeledi. Qazaq isindegi neşe türli kemşilikter tüzelgende oqumen tüzeledi. Onı tüzetetin – bilim men bilikti wstaz» degen sözinen-aq oqıtu isin Alaş qayratkerleriniñ bastı bağıtta wstağanı körinedi.

Bügingi mektep jäne mwğalim

Solardıñ zañdı jalğası bügingi wstaz kimder? Olar keşegi qoğamdağıday wlt ziyalısı mindetin atqara ala ma? Özgeler ziyalı dep qaray ma? Mektep şe? Oylanıp körelik.

Bilimsiz halıqtı basqaru jäne aytqanğa köndirudi eñ oñay jwmıs sanağan özgelerdiñ otarlıq sayasatı kelgeli bilim ordası da azdı, anığıraq aytqanda, azdırdı. Wstazdıñ wlağatı azaydı. Wrpaqtıñ wyatı älsiredi.

«Wstaz» degen attan «mwğalim» degen esimge qaray sırğığan tärbie men tälim iesi tärbieni bere almastay küyge tüsti. Qoğamnıñ twlğası bolu emes, qara basınıñ qamınan aspaytın därejege jetti.

Wstazınıñ aldın kesip ötpeytin keşegi qazaq qoğamınan wstazın adam qatarına sanamaytın sanasız küyge jettik. Wstazdıñ märtebesi men mäni ketti.

Bwl iske kinälilerdiñ alğaşqısı, aytuğa oñay jüye, kelesisi – qoğam, soñğısı – wstazdardıñ özi. Sebebin izdelik.

Jüye degenimiz:

– Wstaz mamandığın wlıqtay almağan, bastı nazarda ala almağan, qoğamdağı märtebesin anıqtap bere almağan bilim salasınıñ biliksizdigi.

Qoğam degenimiz:

– Özi bolğan bala äkesin tanımaydı degendey tolıp bilimin jinağandar, qoğamnıñ är salasındağı at tizginin wstağan igi jaqsılar wstaz turalı wmıttı. Ösken mektebi turalı oylanudı azayttı. Wlt ziyalıları mektep ömirinen alıstadı. Wstazdı közge ilmeytin küyge jettik, mektepte tayaqqa jıqsa da elemeytin boldıq. Qosılıp jamandaytın boldıq. (sol jandardı mektepke äkelip bir apta mwğalim etse ğoy, basınan keşse qadirin biler me edi?!)

Wstazdardıñ özi degenimiz:

– Qadiri qaşqan mamandıqqa biliktiler barmaytın boldı. Qarınnıñ qamın oylağandar aqşanı kim jaqsı tölese, kim jwmsaq orındıq sıylasa, soğan qaray jügirdi de, wstazdar degenniñ köpşiligi biliksiz, bilimsiz küyge jetti. Özi oñala almay jürgen mamandıqtıñ odan ärmen qwtı qaştı.

Sonımen, bügingi qoğamnıñ wstazdarı (bäri emes, ärine, köpşiligi, ökinişke oray, aşı da bolsa, şındıq) mamandıq ieleriniñ eñ tömengi satısı bolıp, eñ naşarlar, sırttay bilim alğandar, äytpese satıp alğandar men tanısı barlar wstaz atanıp, wlt bolaşağın wsaqtatıp baradı.

Qat-qabat qağazdardan bas almaytın bügingi oqıtu jüyesiniñ şındığı mınağan kelip tireledi:

– Bügingi küni eñ üzdik wstaz – eşteñe söylemese de, bärin jazıp qoyatın wstaz; eñ üzdik sabaq beruşi, ol –sabaqtı qağazda dayarlauşı. YAğni, eñ üzdik wstaz, ol ötirikti şınday, aqsaqtı tıñday etip qağazğa tüsiruşi. Balanıñ tağdırı emes, basqarmanıñ tekserisi oylandıradı. Al bügingi mektep – kereksiz qağazdardıñ mwrajayı!!!

Ärine, oylanatın jağday…

Wstazdıñ bedeli – qoğamnıñ bedeli

«Wstazdan bedel ketse, şäkirtteri onıñ saqalımen oynaydı», – deytin söz bar edi bizdiñ jwrtta. Iä, bügin şäkirt wstazdıñ saqalına, ata-ana şaujayına jabısatın künge jettik, aşı bolsa da şındığı osı! Wrpaq tärbiesine balanı 18 sağat tärbieleytin ata-ananı emes, 8 sağat bilim beretin wstazdardı jauaptı etip, onsız da är üydiñ erkesimen alısqan wstazdardı wstaranıñ jüzine wstap berdik!

«Mağan jaqsı mwğalim bärinen de qımbat, öytkeni, mwğalim – mekteptiñ jüregi», -deytin I.Altınsarinnıñ wlağattı sözi el esinen erte köterilip ketse kerek.  Jaqsı mwğalim be, jaman mwğalim be bäribir, bügingi jwrt jerden alıp, jerge salatındı şığardı. Ibırayğa qımbat bolğan wstaz bügingi jwrtqa nege sonşa qoljaulıq boldı? Auır swraq!

Oquşınıñ «üş jwrtı»: üydegi ata-ana, mekteptegi wstazdarı, qoğamdağı äser etuşi adamdar birin -biri sırtınan jamandap, jünşe tütedi bwl künde. Jigittiñ üş jwrtı tatu bolmasa, otbasınıñ berekesi, otaudıñ bolaşağı bolmaytının eskersek, oquşınıñ küyi de solay. Tärbieleuşi üş jaq birin — biri sıylamay otırsa, tärbielenuşiniñ tälim almaytını aqiqat ta. Tälim tügili, bilim beruşini jek körip twrsa, alğan bilimi de önege bolmaytını anıq. Aqiqatın Äbu Nasır Äl – Farabi: «Tärbiesiz berilgen bilim – adamzattıñ qas jauı» dep eskertip ketken edi. Biraq bügin eskermey jürgenimiz, ärine, ökinişti.

Elbası Nwrswltan Äbişwlı Nazarbaev: «Elimizdiñ erteñi – bügingi jas wrpaqtıñ qolında, jas wrpaqtıñ tağdırı – wstazdıñ qolında» – degen edi. Iä, erteñgi wrpaqtıñ bolaşağın qolına wstağan jwrttıñ bedeli nege sonşa tömendedi degen swraqqa özimizşe jauap izdep körelik.

Äuelgi sın – jüyede, qalıptasqan ürdistegi kemşilikte. Büginde wstazdıqqa kim baradı degen swraqqa üñilseñ, janıñ auıradı. Büginde wstazdıqtan basqa mamandıqqa balı jetpegen, özine memlekettik grant kerek bolğan qauım ğana tüsedi. Tüsedi de, basqa mamandıqqa auısudıñ jolın izdep jürip, oquın tämamdaydı. Basqa jol tabılsa, sol bağıtqa, bolmay jatsa, mekteptiñ tabaldırığın attaydı. Meniñ sanamda mına bir aqiqat qılañ beredi: özi beske oqımağan adam eşqaşan bireudi beske oqıtpaydı, öz käsibin süymegen adam nätijesin körmeydi. Osı közqaraspen qaraymın da, keşegi Alaşordanıñ ardaqtılarınıñ el tizgininde jürse de, bilim salasına basa män berip, özderi aralasqanına qarap süysinemin, biraq büginge qarasañ, ätteñnen basqa aytarım joq.

Osı jüyede wstazdıñ wsqının qaşıratın bir ürdis bar, ol – üy aralau men nätijesi aldın ala belgili saylaulardıñ sayqımazaq tirligi. Qoğam osı rette jabıla mwğalimderdi sabaydı, biraq olar qaytsin, aylığı şaylığına jetpey jürgen qauım üyindegi bala – şağası üşin de aydağanğa jürip, aytqanğa köneri anıq. Onıñ üstine jwmıstan ayırılu bügingi qauım üşin öte qorqınıştı düniege aynaldı, sebep jwmısqa twru üşin… äy, biraq eşkimniñ küler jayı joq, bizde tek wstazdar emes, bäri de köngiş qoy büginde.

Ekinşi sın – aqparatta. Sebepsiz sensaciya izdegen internet qauımı bügin bir wstazdıñ kemşiligin köre qalsa, jarısa jarnamalaytındı şığardı. Qızdı – qızdımen ketken qauım barşa wstazdardı bir şıbıqpen aydaydı da, onsız da qausırap twrğan wstaz bedelin qwrdımğa jiberdi. Elde neşe jüz mıñ wstaz bar, sol wstazdardıñ işinde älemdik deñgeydi bağındırıp jürgen şäkirt tärbielegen wstazdar qanşama? Biz nege jaqsınıñ jaqsılığın aytıp, nwrın tasıta almaymız? Şäkirti älemdik dodada, tipti, el işindegi kişigirim jarısta top jarğan sport bapkerleriniñ kenelip jatqan marapatın körgende qızığa qaraysıñ. Nege älemdik deñgeyde üzdik şäkirt tärbielegen wstazdarğa äleumettik, yaki aqparattıq qoldau joq. Büginde älemdi auzına qaratqan aqparat üzdik wstazdardı jarqırata bilse, talay jas maman talpına biler edi, sonımen birge talay jas örken qızığa qaray biletin edi, armandaytın edi.

Efirin essiz estradamen toltırğan telearnalardıñ qauımı älemdi bilimimen bağındırğan wlandarı men eldiñ ğılım salasına, bilim salasına eñbegin ayamağan jankeşti wstazdarı turalı nasihatın ayamasa, ösip kele jatqan wrpaq wstazğa, wstazdıq mamandıqqa jiirkenişti közben qaramas edi. Ätteñ, olarğa da reyting kerek, qaytsin endi…

Üşinşi sın, sın kötere almaytın bir jwrt bar bizde, bwl sın solarğa. Ol – erketotay bala tärbielep, «jaman bolsa da, aman bolsınşı» degen maqaldı wstanatın, balasına bilim emes, jalğan bağa üşin küreske tüsip, mwğalimniñ jağasına jarmasqış, ata-ana degen alpauıt qauımğa bağıttaladı. Ülkenimizdiñ esimizde: «mwğalim kele jatır» dese, tığılatın wrpaq edik, al, qazir şe? Qazir bäri kerisinşe. Wstazdardıñ aldında: «Sizdiñ öytuge, büytuge qwqıñız joq, – dep twratın tärbie beruşini tärbiege salğısı keletin oquşı men balasın qayrap salıp jiberetin esersoq qauım bar.  

Osındayda oquşılardıñ «sizdiñ öytuge, büytuge qwqıñız joq», – dep twratın jattandı sözi keledi eske. Iä, şınımen de, büginge wstazda qwqıq joq. Qızıl kitapqa engen jäne enbey qalğan biraz januarlardı da qorğau zañı bar. Balanıñ qwqın qorğaytın zañ da, wyım da bar. Biraq, wstazdıñ qwqı taptalmaq tügili, özi taptalıp qalsa da, onı joqtap alar bir zañ joq. Eñ bolmağanda, bilim turalı zañda jazılğan birer tarmaq bolsa, ol da wstazdı mindettegen tarmaqtardıñ jelisi.

Aynalayın, ata-ana! Öziñiz wstazdıñ aldınan qalay jetilip ediñiz, eske alsañızşı. Abay atam: «Wstazı jaqsınıñ wstamı jaqsı» demep pe edi? Al, sizderdiñ wstamdarıñızdı büldirgen ne?

Bayağı qauım balasın tärbiege bererde «Süyegi meniki, eti seniki» dep jatatın edi, qazir eti men beti tügil, qattıraq dauıs köterseñ, jağasına jabısar bäleqor qauım qaydan şıqtı? Är wstaz aldındağı şäkirtin jaman bolsın demesi anıq, onda sol bala jaqsı bolsın desek, wstazdıñ jağasına jarmaspağan jaqsı edi.

Aqırğı sın, sın tüzelmey, min tüzelmes, aqırğı sın wstazdardıñ özine. Iä, min joq emes, köp te, biraq ol min qaydan payda boldı? Bilimsiz wstaz, tälimsiz tärbieşi qaydan şıqtı? Balanıñ bilimine küyinbeytin, tärbiesine pısqıra da qaramaytın selqos wstazdar qauımı qaydan şıqtı? Ärine, joğarıdağı üş dertten soñ, bwl salanıñ keyipkerleriniñ de tegeurini qaytıp, salısı suğa ketse, arı qaray ne kütuge boladı? Kereksiz qağaz üşin, jazıqsız jazalaytın biligi bar, jamandığın asıra siltep, jaqsılığına kelgende, ünsiz qalar aqparattıq qauımı bar, jalğan bağa qoysañ jarılqap, şın bağasın qoysañ şımbayıña batıra tildeytin ata – anası bar büginde wstazdar qauımı nemqwraylıqqa auısıp bara jatqanı aşı bolsa da şındıq. «Sen timeseñ, men timen, badıraq köz, bäleden maşayıq qaşıptı» deytin twraqtı söz tirkesteri bügin mektepke kelip twraqtadı. «Aynalayın, oqımasañ qoy, aman bolşı, üy jwmısın orındamasañ da, üyiñe aman ketşi, tıñdamasañ qoy ündemey otırşı» degen sözderdi aşığın aytpasa da, şet jağalatıp aytatın mamandar qalıptastı büginde. Sebep köp, saldarı auır.

Qağazı tügel, sınıbı «tärtipti» wstaz üzdikke balanğan künde, ärine, talapşıl wstazda qadir bolması anıq.

Wstazğa tağılğan ayıptardıñ anığı men qanığı

Bügin wstazdardı ärkim sınap- mineytin boldı, sınağan sayın sını qaştı, özim wstaz bolğandıqtan da, bügingi bizderge tağılğan ayıptardıñ anığı men qanığın anıqtap bergim keldi. Turasın aytayıq. Öytkeni, bwl is – wlttıñ bolaşağı.

Bastı ayıp:

– Mwğalimderdiñ bilimi naşar.

Bwl ayıptıñ kelisetin jağı da, kelispeytin jağı da bar.

Kelisetinimiz, kezindegi armanımen wstaz bolğan, mol bilimimen kelgen qauım bwl küni zeynetke ketti nemese bügin, erteñ dep otır. Al, narıq zamanına kelip, twrmıs tauqımetin quğalı üzdikterimiz wstaz boludan üzildi- kesildi bas tartıp, ortaşalar men odan keyingiler (onıñ özinde özge jwmıstıñ tizgini bwyırmağandar) wstazdıqqa keldi. Öytkeni, narıq zañdılığı boyınşa aqşasız jerge aqımaqtar ğana baradı.

Üydiñ otağasınıñ bastı mindeti otbasın asırau bolğandıqtan, er azamattardıñ aqşa tabuı bastı maqsatına aynalıp, mektepterdegi er mwğalimderdiñ sanı 10% – ğa jetpeytin küyge jettik te, tärbiemen tek äyelder aynalıstı. Bwdan barıp qız minezdi, näzik er balalar köbeyude.

Älemniñ ekinşi wstazı Äl — Farabi babamız: «Adam da gül siyaqtı, jaqsı kütip — baptap tärbielemese, qurap qaladı,» – degen eken. Iä, şındıq. Är adam kündelikti izdenip twruı şart. Onıñ işinde wstazdar eñ izdenimpaz boluı kerek. Al, otbasınıñ tirligimen, qat — qabat qağazdan asa almaytın näzik jandı wstazdarımız ben az sandı wstaz atanğan er- azamattarımızdıñ izdenu tügili bilmegenin izdeuge de mwrşası kelmeytin küyge keldi.

Olay bolsa, bilimdi wrpaq kelmeytin, kelse de jalğastı izdene almaytın bwl mamandıq ieleri naşarlamay kim naşarlasın?! Osındayda qat- qabat qiınşılıqtı jeñip, üzdik şäkirtter tärbielep jürgen wstazdarğa basıñdı iip, iltipat körsetpeske şarañ joq. Tek jatsañ, twrsañ sol az ğana bilimdiler mektepten alıstamasa eken dep tileysiñ.

Kelesi ayıp:

– Tek aqşa jinağandı biledi, äri qosımşağa aqı talap etedi.

Bwnı da eki jaqtı qarastırğan abzal.

Bir jağı, aylığı şaylığınan aspaytındar, är tapsırmanı orındauğa qaltasınan aqşa şığara bergenge qaydan därmeni jetsin?! Onsız da az ğana aylıq. Äri narıq qoğamında sağatı sanaulı jandar tirşilik üşin qosımşa mwğalimdik jwmıs (repetitor) isteui de zañdı. Onıñ üstine, sapası naşarlağan, bilim jüyesinde talabı auırlağan qoğamda mekteptegi mindetti bilim izdenuşiniñ qajetin qanağattandıra alması haq. Sondıqtan biligi jetken mwğalimder qosımşa bwl salanı tabıs közi eteri zañdılıq ta.

Ekinşi jağı: onsız da jügi auır wstazdar jügin auırlatıp, jalaqısın köbeytu üşin köptep sağat aladı jäne qosımşa sabaq beredi. Bwl sabaqtıñ önimin naşarlatadı. Biraq, amal ne? Jalaqı qwrğır jetpeydi, aqşa köptik etpeydi…

Üşinşi ayıp:

  • Mwğalimder sayasi qwldar…

Ärine, wstazdarğa tier bwl toqpaqtıñ da eki wşı bar…

Biri, küştiniñ artı dirmen tartadı, demekşi, biliktiñ degenine könedi, köndiredi. Könbese… Ärine, bükil qoğam demokratiyağa aşıq bet bwra almay jatqan, sayasi sauattılıq jetispey twrğan bwl künde tek mwğalimderdi sayasi sauatsızdar deu artıq sın demeske şara ne?

Endi biri, öziñ tüyeden ötken jetekşil bolsañ, sağan aqıl ne kerek, — deydi Alaş kösemi Älihan Bökeyhan. Sol aytpaqşı, näpaqası jalğız aylığına baylanğan, sol jwmısqa äreñ kirip otbasın asırap otırğan jwmısına täueldi jannıñ büginde basşı men qosşığa köne qoymauı ekitalay….

Sayasi sauattı wstazdar qosını qalıptassın desek, ärine, bilimdi qauımğa degen aşıq swranıs qalıptasqanı kerek, basqası bos söz…

Törtinşi ayıp:

– Wsaq -tüyek ösek deñgeyinde.

Negizi wstaz degen wlı twlğanı bwl deñgeyge tüsiru qasiret bolsa kerek. Öytkeni, balañız siz jamandap otırğan adamnıñ sözin eşqaşan tıñdamaydı, onı sıylamaydı. Sol deñgeyde tärbiesiz tälimsiz wrpaq er jetedi.

Wstazın oylamağan wlttıñ bolaşağı bwlıñğır

Osı küni «wstaz» degen wğım kimdi oylantadı? Wstazdıqqa kimder baradı degen swraqqa jügineyikşi. Osı jerde mektepte bolğan mına bir oqiğanı kiristirgim keledi.

Birde bir apay özine köp kömektesken bir oquşığa:

– Balam, mwğalim bol! – degen edi. Älgi oquşı şoşınğanday:

– Apay, qarğamañızşı, – deydi. Sonda biz «wstaz bol!» degen wlağattı sözdi qarğıs deñgeyine tüsirdik. Osıdan barıp, wstazdıq qwn älsiredi. Bügin kimder wstazdıq mamandıqqa tüsedi?

Birinşi: Bayqamay, aqıl beretin adam bolmay, wstazdıq mamandıqqa tüsip ketkender, bwlar birşama jaqsı oqığandar, biraq öz aqılı tolğanda, diplomı boyınşa mamandığın jalğastırmaydı köpşiligi.

Ekinşi: Basqa mamandıqqa WBT — da alğan wpayı jetpey, wstazdıqtı amalsız 3 — şi ne 4 — şi mamandıqqa tañdağandar (eñ tömen balmen tüsuge bolatın mamandıq bolğandıqtan). Al, endi kütiñiz. Siz özi üşke nemese ekige oqığandar balañızdı beske oqıtadı dep. Bwl ertegi.

Üşinşi: Tek diplom üşin oqitındar. Biraq jaqsı jeri mwndaylar mektepke mwğalim bolıp barmaydı.

Bwğan dälel, birde jaqın dosım auıldağı özi oqığan mekteptiñ jayın ayttı. Onıñ aytuınşa, 400 — den astam bala oqitın auıldıq mektepte zeynet jasına jetken eki mwğalim, oblıstağı kolledjdiñ kündizgi böliminde oqığan eki mwğalim, memlekettik universitettiñ kündizgi bölimin tämamdağan üş mwğalim bar eken. Al, qalğan eluge juıq mwğalim sırttay oqığandar, satıp alğandar nemese mülde basqa mamandıq oqığandar. Estip otırıp, 400 balanıñ tağdırı üşin jılağım keldi. Biraq… mwnday auıldar qanşama? Astanalıqtardıñ jayı özimizge tüsinikti bolğanda.

Är bala wstazdan tälim aladı, al, balasınıñ bolaşağı oylantbas ata — ana bolsa da, wstaz turalı oylanbaytın qoğam bolmauı kerek.

Wstazğa bağa — wrpaqqa bağa

Suda jüzgen kemeniñ izi qalmaydı,

Qalsa da lezdik tolqındar legi jalmaydı,

Basılsa eger tarih betine izgi iziñ,

Dauıl, tolqın mäñgi öşire almaydı,

İzsiz qalu adamzat üşin jan qayğı, – dep jırlağan qazaqtay wlı halıqtıñ wrpağın tärbielep, artına sansız şäkirt, mol darın ielerin ertken wstazdardıñ jolı – wlı jol edi, ärine.

«Jaqsınıñ jaqsılığın ayt, nwrı tasısın» —  demey me atam qazaq. Ärkim jeke bastıñ qamımen ketken bwl künde bas şaruasın bala tärbiesine almastırğan wstaz qauımın wlıqtau, sıylau — ärbir öser wrpaqqa bwltartpas borış bolsa kerek.

Qat — qabat tirligin qayırıp qoyıp, üyinde de, jwmısında da bala tärbielegen qaytpas qajırlı ana, darındı wstazdıñ jolı edi – biz tüsken bwl şiır. Bwl jol – är adamğa önege jol, qaytpas qajır sıylaytın, bağıt bağdar beretin jol edi.

Wlı Ibıray, Şoqan, Abaylar bastap, «wlttı tüzeu – wrpaqtı tüzeuden, wrpaqtı tüzeu – wstazdı tüzeuden bastaladı.» – dep wlağatın sıylağan wlt wstazı Ahmet Baytwrsınwlınan qalğan wlı joldı basıp ötken wstazdar erligi öz aldına bir töbe edi.

Wstazdardıñ basqalar nazar audara bermeytin qasietteri de mol. Bwl qasietter är azamatqa bağıt bolsa degen izgi tilek bizden.

Aytalıq, qaytpas erligi, otbasınıñ tügemes tauqımetin, mekteptiñ şaruasımen qatar alıp jürip, qatar terbetu – ekiniñ biriniñ qolınan kelmes erlik. Bwl – wstaz armanı bolu kerek! Özgeniñ balası dep jürip, öz balasın wmıtqan wstazdarımız qanşama!

Wstazdı sıylay bileyik, wlıqtay bileyik. Al, wlıqtauğa bolmaytın wstaz – wstaz bolmağanı abzal!

Wrpaq tüzelsin deseñ…

«Halıq tüzeluiniñ ümiti – jastarda. Sondıqtan, jastardıñ qalay oqıp, qalay tärbielenui – bärinen bwrın eskerip, bärinen joğarı qoyılatın jwmıs»,- degen eken ötken ğasırda wlt wstazı Ahmet Baytwrsınov. Aqiqatı sol. «Erim deytin el bolmasa, elim deytin er qaydan şıqsın» demeytin be edi bizdiñ şeşen jwrt. Iä, el wstazın ardaqtay almasa, bwl elde tüzu wstanım bolmaq ta emes qoy.

  Iä, arığa ketpesek te, biraz aqiqatı osı, meni tıñdamasa da, elbasın tıñdaydı ğoy, bügingi qolında tizgini bar qauım. Sizderde estigen şığarsızdar. «Ziyatker wrpaq – eldiñ erteñi, darındı wrpaqtardı jetildiru  men tärbieleuge basa män beru – bügingi bilim salasınıñ bastı mindeti», – degen edi Elbasımız Nwrswltan Äbişwlı Nazarbaev. Iä, osı wrpaqtı jwrtpen teñestiremiz desek, Mwhtar Äuezovtiñ: «El men eldi, wlt pen wlttı teñestiretin närse – bilim» – dep ketken aqiqatın sanamızğa alğanmız dwrıs edi. Al, sol bilimge tartar twlğanı qara basınıñ qamın küytter deñgeyge tüsirmesek igi edi.

Wstaz bedeli köterilmey, wlt bedeli köterilmeytini barşamızğa anıq edi. Qaytpek kerek?

Bizdegi tüyin mınau:

Wstaz bedelin köteru üşin mına üş jwmıstı qolğa alu kerek deydi mendik aqıl.

Onıñ alğaşqısı: Wstazdı twrmıs bilese…

Sananı twrmıs bileydi, — deydi Ejelgi Rim filosofı Ciceron Mark Tulliy. Narıq zamanında bwl eki ese şındıqqa aynaldı, zamanğa qaray ömir sürmek kerek deydi, bwnı qazaq zamanıñ tülki bolsa tazı bop ayaqtan şal dep eskertip te edi.

Biraq, özgeni emes, wstazdı twrmıs bilese, qoğamdı sauatsızdıq bileydi, wstaz Mark Tulliy aytqan sana deñgeyinen biik türmaq kerek. Eger bwl sanadan biik twrmasa…

Äueli, bwl sanadan biik twrmasa, eñ aldımen mektepke nietpen barmaydı, amalı joq lajısızdıqtıñ jeteginde ğana baradı. Bwnday baru aldındağı bala tügil adamnıñ özin aldaydı, bwnday deñgeyde sabaqta sapa bolmaydı… Mwğalim qara qazan, qatın balanıñ qamı alañdatqan deñgeyde jürse mektepke er mwğalim barmaydı… Mektepte er mwğalimniñ azdığı, tärbiedegi teñsizdikti keltirip şığaradı… Bwl teñsizdik jastar qatarında jigersiz jigitter men kök ayıl qızdardıñ köbeyuine wlasadı…

Odan ketti, wstaz bwl sanadan biik bolmasa, wstaz isine jürdim bardım qaraydı, qosımşa tabıs izdeydi, öz isine izdenispen jürmeydi… Bwl wstazdar qosınınıñ älsireuin tudıradı, biliksizdigin tudıradı. Bwl bilimnen sapa, tärbieden män ketiredi. Bwnıñ soñı qoğamğa biliksiz wrpaq äkeledi, bäsekege qabiletsiz twlğa äkeledi…

Odan qala berse, wstaz bwl sanadan biik twrmasa, wstazğa qwrmet bolmaydı, qwrmet bolmağan jerde märtebe bolmaydı… Bügingi zamanda ärkim märtebeli boludı oylaydı, bwnıñ soñında märtebesiz mamandıq degen status qalıptassa bwl salağa bilikti jas barmaydı, bilikti qauım qalmaydı… märtebesi bolmağan jannıñ ärkim jağasına jarmasadı, wstazdı sıylamay aljasadı… Bwl wrpaqqa wsaqtıq äkeledi, bağalını bağalau dästürinen ayıradı, bardıñ qadirin qaşıradı, bağalınıñ qwnın tüsiredi…

Eñ soñında, qazaqtıñ ärkim sıylağannıñ qwlı degen dästürin eske tüsirsek, tälim alar jwrttı sıylay almasa tälim alıp jırğatpası anıq… äuelde Mağjan aqın aytqan «tördi» wstazdardıñ özine qaytara almasaq, wrpaq odan ülgi alsın degenimiz Qojanasırlau tirik ekeni barşamızğa ayan bolsa kerek…

Büginde alğanın qağazı men qalamına, kabinetiniñ remontı men qajetsiz jinalar qarajatqa, zorlıqpen satılar koncert biletteri men zorlap jazdırar gazet-jurnalğa berip, aylığı şaylığına jetpey keter wstazdardı twrmıs bilemeydi dep aytu pendeden perişte jasar äumeserlik bolar…

Mekteptiñ janı – mwğalim, — deydi Wlt wstazı Ahmet Baytwrsınwlı, iä, bolaşaqtıñ, mäñgilik eldiñ irgetasın qwyuşı şeber de wstaz! Bügingi bala, erteñgi eline ie bolar jastardıñ bağbanı wstaz!

Elimizdi şınımen älemniñ otızdığına kirgizemiz, mäñgilik el etemiz desek, wstazdardıñ jağdayı jasalmaq kerek…

Düniejüzilik ekinşi soğısta jermen jeksen bola jeñilip, bäzbir sayasatkerler sayasi sahnadan ketti dep boljam jasağan Germaniya men Japoniya ğılım men bilimniñ arqasında ğana 30 jılğa jetpeytin uaqıtta özi jeñilgen elderdi artqa tastadı… Älemdi özine qarattı…

Biz de erteñ şınımen bäsekege qabiletti el ekenimizdi däleldegimiz kelse bilimme n ğılımnan basqa süyenerimiz bolmasa kerek… Astımızdağı baylıqtı babamızdıñ amanatın balamızdıñ igiligine jwmsağımız kelse jäne sol ğılımğa iek süyemek kerek…

Bizde jıl sayın, tipti ay sayın reformağa wşıraytın bwl salanıñ dürbeleñi de özi jüykeden tozğan wstazdı jünjitip bolğanı da jasırın emes…

Bilim salasındağı kez-kelgen reformanıñ 100 payız iske asuınıñ alğı şartı mwğalimderde, mwğalim dayın bolmağan eş reforma nätije bermeydi…

Älem elderi jasap jatır eken, — dep ala şapqın bolatın reformaşılar älem elderindegi wstazdıñ jayı men küyi turalı oylanıp kördi me eken? Wstazdıñ bölmesindegi qajettilikteri men qaltasınıñ qajittiligin qanşalıqtı qanağattandırılıp jatqanına köñil audardı ma eken…

Ne demek kerek? Bir sözben aytqanda, wstazdı twrmıs bilese, eldi sauatsızdıq, memleketti kedeylik bileydi…

Eldiñ damuınıñ kilti ğılım-tehnikada, ğılım-tehnikanıñ kilti oqu-ağartuda, oqu-ağartudıñ kilti wstazdarda, — deydi, Qıtaydıñ reformator basşısı Den Syao Pin. Aqiqatı osı da…

Bir auız sözge tüyindesek, narıq zamandında wstazdı qarıq qılmasaq, basqanıñ bäri bekerşilik bolmaq…

Ekinşisi, jarnama jäne jarnama. Mına ğasır – sonday ğasır, üzdik wstazğa ülken aqparattıq häm äleumettik qoldau kerek, bwl şındığında sol üzdik wstaz üşin emes, sol üzdik wstazdıñ äriptesterin jigerlendirip, art jaqtağı ösip kele jatqan wpaqtı wstazdıq mamandıqtı ülgi etu üşin kerek.

Üşinşisi, zañ. Tarmaq emes, wstazdardıñ bilimi men qwqın qorğaytın arnaulı zañ kerek.Wstazdardı twraqtı jebep otıratın, bası artıq şaruadan basın araşalap otıratın, ötken- ketken, üyinde jasaytın şaruası qalmay, wstazben alısatın qauımğa şekteu salar käsibi zañ men käsibi wyım kerek. Osı jerde eskerte keteyin, bizdegi kerisinşe orındalatın zañsımaq nemese käsipkerlerdiñ qwqın qorğamaytın käsipodaq sekildilerdiñ barınan joğı artıq.

Törtinşi dünie, oqıtu jäne sınaqtan ötkizu. Iä, mwğalimdikte bügin kimder joq, sol üşin de qağazın tekseretin attestaciyalıq komissiya emes, birtwtas formadağı käsiptik emtihan kerek, sebep, wstazdar qosını şala sauattı wstazdardan tazarmay bedel swrau aqmaqtıq bolar. Mwnda qazirgi därejede WBT-nı wstazdardıñ özine jürgize salu jetkilikti. El boyınşa wstazdardı käsiptik kurstardan jüyeli är üş nemese bes jıl sayın ötkizip otıru kerek. Osında jäne eskerte keteyin, dım üyretpeytin är türli metodikağa tärbieleytin, tek memleketke salmaq salar pedagogikalıq kurstar qajet emes. Bilimsiz wstazdıñ metodikasın qanşa jaqsartsa da, bilimsizdigin isteteri anıq. Sol üşin de, eñ aldımen, är mwğalimge öz mamandığınan bilimin jañartıp otırar keşendi bağdarlı kurstar kerek.

Besinşi dünie, wstazdıqqa üzdikterdi tartu jäne sapalı bilim beru. Damığan kez kelgen elde wstaz mamandığı — nömiri birinşi mamandıq. Eñ üzdik mektep tülegi sol mamandıqqa tüsedi. Sol üşin de sol elderdiñ oqu — ağartu isi qarıştap damıp, ğılım — tehnikası bizge quıp jetkizbey baradı. Al, bizde bäri kerisinşe. Ol üşin, ärine, joğarıdağı aytqan mäseleli tüytkilder şeşilip, wstazdıq mamandıqqa baratındarğa artıq şäkirtaqı tağayındau, tegin jataqhanağa ornalastıru sekildi şabıttandıru şaraların köbeytu kerek.

Bizde wstazdıq mamandıqqa dayındaytın joğarı oqu orındarı Abay atındağı pedogogikalıq universitet pen Qazaq qızdar pedogogikalıq universitetinnen basqası derlik şet öñirlerde… Ol universitetterdiñ zerthanalıq, bazalıq qwramı sapalı wstazdar qauımın dayındauğa jete me degen swraqqa oylanğan abazal bolar… Meniñ oyımşa, wstazdardı tärbieleudi tek wlttıq universitet bazasına beru kerek sekidi. Wstaz sapalı bolmay bilim sapalı bolmaydı…

Aqtıq dünie, qağazbastılıq! Mına bär elektrondasqan zamanda qağazbastılıqtı azaytıp, mwğalimderdiñ şığarmaşılıq jwmısına män beru kerek. Mwğalimderdi ötirikke tolı qalıñ qağazına qarap emes, şäkirtiniñ nätijesimen bağalaytın küyge jetuimiz kerek. Taqırıptıq-küntizbelik jospar sekildi biraz qağaz elmizde bir standartta ğılımi zertteu inisituttarında jasalıp dayındalıp berilui kerek.

Osı altı tüyin ayağın teñ bassa, eldiñ erteñi üşin eleuli is bolmaq deymiz. Osı kezde eskertpeske şara joq: älemdik otız eldiñ işine kiru üşin bilimimizdiñ sapası men nätijesi aldımen swralmaq, al sol üşin ör jaqtağı tüyindi amalsız eskermek kerek, äytpese bäri ertegi…

Bilim eñ ülken bizneske aynalğan mına zamanda bilimdi wstazdıñ swranısı artpaq, sol üşin de wstazdıq bäsekege qabiletti twlğası jetilmek kerek. Sol arqılı keybir wsaq tüyindi wstazdıñ özi şeşpek kerek. Biz de wsaqtap ketpes üşin wsaq tüyinderge soqpadıq.

Wstaz – wlt bolaşağınıñ aynası. Sondıqtan, bwl isti eşqaşan erteñge qaldıruğa bolmaydı. Wstazdarımızdıñ wlağatı kemimesin, wltımızdıñ ruhı älsiremesin, wyatı kemimesin, wlılığı artsın desek, bwl isti qoğam bolıp qolğa alayıq. Bilik oylansın!

2013j., naurız

1534 ret jalpı oqıldı 15 ret bügin oqıldı
No votes yet.
Please wait...

Dobavit' kommentariy

Vaş e-mail ne budet opublikovan. Obyazatel'nıe polya pomeçenı *