وقۋلىق ولقى بولسا وقۋشى قايدان وڭادى؟

الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى اتانعان، ۇلتتىڭ ۇلى عالىمى ءابۋ ناسىر ءال-فارابي: «تاربيەسىز بەرىلگەن ءبىلىم – ادامزاتتىڭ قاس جاۋى» -دەسە، ۇلتتىق تانىمنىڭ ۇلى اتاسى، الاش قايراتكەرى، ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆ: «بالاڭدى ۇلشا تاربيەلەسەڭ، ۇل بولىپ وسەدى، قۇلشا تاربيەلەسەڭ، قۇل بولىپ وسەدى» – دەگەن ەكەن. ال “بiز بۇگiن كiمدi تاربيەلەپ ءجۇرمiز؟” دەگەن سۇراق، قازاق ازاماتى رەتiندە مەنi جيi تولعاندىرادى. تولعاندىرىپ قانا قويمايدى، ويىمدى ونعا، سانامدى سانعا بولەدi.

بiلiم مەن تاربيەنiڭ نەگiزi, قاينار بۇلاعى مەكتەپ دەسەك، وقۋلىق – سول بiلiمنiڭ وزەگi, تاربيەنiڭ قۇرالى، ۇلتتىق مادەنيەتتiڭ ۇرانى. ال بiزدiڭ وقۋلىقتار سول اۋىر جۇكتi كوتەرە الىپ ءجۇر مە؟ مiنە، وسىعان بايلانىستى، مەن ءوزiمنiڭ ءار ەلدەن كورگەن-بiلگەنiمدi, وقىپ — تۇيگەنiمدi, وتاندىق وقۋلىقتارداعى ولقىلىقتار مەن وزىقتىقتى سiزدەرمەن بولiسكiم كەلەدi, قۇرمەتتi وقىرمان.
          وزىقتىق – ول وتاندىق باقىت، بۇل – ماقتانىش. ال، ولقىلىق – ۇلتتىق قاۋiپ، ۇرپاقتىڭ، ناقتىراق ايتقاندا، ۇلتتىڭ جاۋى. بۇدان ساقتانۋ كەرەك. ول ءۇشiن، بiزدەن شىققان وقۋلىقتاردى كورشi ەلمەن، ماسەلەن، رەسەيمەن، قىتايمەن جانە باسقا دا ەلدەرمەن سالىستىرۋ كەرەك. ححI عاسىر تەحنيكا زامانى بولعاندىقتان دا، مەن ماتەماتيكا جانە جاراتىلىستانۋ ءپانi وقۋلىقتارىنا توقتالۋدى ءجون كوردiم.

«حيميا قيىن، اشيدى ميىڭ…»

بiرiنشiدەن، جەكە اۆتورلار جازعان بiزدiڭ وقۋلىقتىڭ تiلi – وقۋشى تiلiنەن اۋلاق، عىلىم تiلi. مىسالى، حيميا، فيزيكا وقۋلىقتارىن وقۋشى ەمەس، مۇعالiم، ياعني سول ماماندىقتىڭ يەسi ازەر تۇسiنەدi. ال، وقۋلىق تiلiنiڭ تۇسiنiكتiلiگi – وقۋشىنى باۋراۋشى، قىزىقتىرۋشى. سوندىقتان، قازiر وقۋشىلار «فيزيكا مەن حيميا، كىرمەيدى مەنىڭ ميىما» نەمەسە «حيميا قيىن، اشيدى ميىڭ»دەپ، ءبىلىمدى الىنباس شىڭداي كورەدى.

ەكiنشiدەن، جاراتىلىستانۋ پاندەرi وقۋلىقتارىنداعى ۇلكەن كەمشiلiك – سوزدەردiڭ بەي- بەرەكەت قولدانىلۋى. سويلەم قۇرىلىسىنىڭ تۇسiنiكسiزدiگi. مىسالى، وقۋلىقتارداعى كەيبiر انىقتامالاردى، ەسەپتەردi وقىپ، نە ايتقانىن ءتۇسiنۋ قيىن. قاراپايىم بiر مىسال: 5 — سىنىپتىڭ ماتەماتيكا وقۋلىعىندا مىناداي ءسوز ەسەبi ءجۇر: “جەتi كارتوپتىڭ قۇنى – 210 تەڭگە، 5 كيلوگرامم كارتوپتىڭ قۇنى نەشە؟” بۇعان نە دەيسiز؟ قانداي كارتوپ؟ مىسالى iزدەي بەرسەك، وتە كوپ. وقۋ- اعارتۋ – مەملەكەتتiڭ بولاشاعى، ال وقۋلىق – وقۋ-اعارتۋدىڭ تiرەگi. وندا قاتەلiك كەتiرۋگە ەشقاشان بولمايدى.

ۇشiنشiدەن، باعدارلامالى، سان سالالى جاتتىعۋلاردىڭ كەمشiلiگi. ايتالىق، كەز-كەلگەن پاراگرافتان سوڭ، وسى پاراگرافتىڭ مازمۇنىن اشاتىن تولىق جاتتىعۋ بولۋ كەرەك. ول ءار دەڭگەيلi, ءار باعىتتا بولۋى كەرەك. مىسالى، حيميادا قولدانىلىپ جۇرگەن 2 وقۋلىق بار. مۇنىڭ بiرiندە ۇعىم جاقسى بەرiلگەن، بiراق جاتتىعۋ جوقتىڭ قاسى. ال ەكiنشiسiندە تەك ەسەپتەر عانا بەرiلگەن. ۇعىم ءمانiن اشاتىن جاتتىعۋلار ورىنداپ، ۇعىمدى يگەرiپ، ودان سوڭ ەسەپتەر شىعارۋعا جەتەكتەمەسە، تەك ەسەپتەردi شەشۋگە جەتەلەۋ – تەڭiزدەن كەمەسiز وتۋگە باعىتتاۋمەن بiردەي.

تورتiنشiدەن، مەكتەپ وقۋلىقتارىندا كەشەندi ماتەريالدار وتە از. ايتالىق، بار ماتەريالداردىڭ ءوزi تەك ەسەپتەر، ايتپەسە تەستىلەر. بۇدان وقۋشى ءوز بiلiمiن دامىتا المايدى.

بەسiنشiدەن، تاربيە قۇرالى – تاربيەدەن، پاتريوتتىقتان الىس. مىسالى، بiر يتتiڭ قۇنى –17 رۋبل، بiر شوشقانىڭ قۇنى 51 – رۋبل، سوندا شوشقانىڭ قۇنى يتتiڭ قۇنىنان نەشە رۋبلگە ارتىق؟ (6 — سىنىپ ماتەماتيكاسى). بۇعان نە دەيiك، وزiمiزدە اقشانىڭ بiرلiگi (تەڭگە) جوق پا، الدە وزگە ەلدiڭ قاڭسىعى بiزگە تاڭسىق پا؟ شوشقا مەن يتi نەسi? باسقا دا مۇسىلماندىقتىڭ، قازاقىلىقتىڭ نىشانى بولاتىن جان — جانۋاردىڭ اتى قۇرىپ قالىپ پا؟ تاڭعالاسىڭ اۆتورعا.

التىنشىدان، جۇيەسiزدiگi. ايتالىق، ماتەماتيكا — جاراتىلىستانۋ باعىتىنداعى 11-سىنىپتىڭ حيميا وقۋلىعىنداعى 2 — تاراۋدا ورگانيكالىق كiرiسپە تۋرالى ءسوز بولادى. ال، وقۋشى ەشقانداي ورگانيكالىق زاتتىڭ اتىن دا بiلمەيدi, ونى 3-تاراۋدان باستايدى، سوندا قايداعى رەاكتسيا؟ قايداعى قۇرىلىس تەورياسى؟ ول ول ما، ءدال سول وقۋلىقتىڭ باستاپقى تاراۋىندا جالپى حيميا رەاكتسيالارىنىڭ تيپتەرi تۋرالى ايتادى دا، ونداعى رەاكتسيا مىسالدارىن تەك ورگانيكالىق قوسىلىستاردان الادى. سوندا بۇل كiمگە ارنالعان وقۋلىق؟ وقۋشىعا ما، الدە عالىمنىڭ وزiنە كەرەك شيماي ما؟

جەتىنشىدەن: باعدارلاما ءبىر باسقا، وقۋلىق ءبىر باسقا. سوڭعى جىلدارى وقۋلىق پەن باعدارلاما ءبىرىزدى ەمەس كۇيگە ءتۇستى. باعدارلامادا وقۋلىقتاعى كەي تاراۋلار جوق، ايتپەسە، وقۋلىقتاعى تاراۋلاردى رەتىمەن ەمەس، كەرىسىنشە، رەتسىز كەزىپ ءجۇرىپ وقۋ، ايتپەسە ەكى سىنىپتىڭ وقۋلىعىن قاتار الىپ ءجۇرۋ سەكىلدى كۇيگە ءتۇستى. ال، مۇعالىم باعدارلاما بويىنشا عانا جۇرە الاتىندىقتان، كەيدە وقۋلىقتىڭ قاي جەرىن وتكەنىن بىلمەي وقۋشىلار دال. مىسالى: 7 — سىنىپ فيزيكا باعدارلاماسىندا وقۋلىقتا بار ءبىر تاراۋ جوق. ال، حيميادا 1 — تاراۋدان كەيىن 6 — تاراۋدى، ودان كەيىن 4 — تاراۋدى وقۋ كەرەك دەگەندەي رەتسىزدىك تۋىندادى. بۇل وقۋ ساپاسىنا وتە اۋىر، كەرى اسەرىن تيگىزەدى.

عالىم مەن پەداگوگ، تىزە قوس!

وقۋلىق ولقى بولسا، وقۋشى قايدان السىن ءبىلىمدى؟ سوندىقتان، وقۋلىقتىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ارقىلى، وقۋشى ءبىلىمىنىڭ ساپاسىن ارتتىرىپ، الەمدىك ءبىلىم دەڭگەيىنە كوتەرۋ ءۇشىن، تومەندەگىدەي ۇسىنىستاردى بىلدىرەر ەدىم.

بءىءرىنشى ماسەلە – وقۋلىقتى جەكە اۆتور ەمەس، ارنايى كوميسسيا جازۋ  كەرەك. ورتا ءبىلىم سالاسىنىڭ ماڭىزدى قۇجاتتارىن تالداۋ جانە زەرتتەۋ ينستيتۋتى بولسا… ءارى ولار اۆتور ەمەس، قۇراستىرۋشى بولۋعا ءتيىس. سەبەبى، وقۋلىق – اۆتورى بار اڭگىمە، رومان ەمەس، ديسسەرتاتسيالىق جۇمىس ەمەس. ول تەك ءتۇرلى اۆتورلاردىڭ، عالىمداردىڭ جۇمىسىنان الىنىپ، مەكتەپ دەڭگەيىندەگى مازمۇنعا ىڭعايلاپ قۇراستىرىلاتىن، ىقشامدالعان كوشىرمە. مىسالى، كازىرگى قولدانىلىپ جۇرگەن «حيميا» وقۋلىعى سوناۋ 50-جىلدارى جازىلعان. ا.ءبىرىمجانوۆتىڭ «جالپى حيمياسىنىڭ» ىقشامدالعان كوشىرمەسى، ونى جەكە ادامنىڭ اۆتورلىق جۇمىسى دەۋگە مۇلدە بولمايدى.

ال، وقۋلىق جازۋ كوميسسياسىنىڭ قۇرامى قانداي بولۋى كەرەك؟

دامىعان ەلدەر تاجىريبەسىنە نەگىزدەلگەندە، وقۋلىقتى سول ماماندىقتىڭ بىلگىر عالىمى (كەمىندە ەكى) مەن سول ءپاندى بالاعا وقىتاتىن پەداگوگ (كەمىندە ەكى، ءارى مەكتەپتە ون جىلدان ارتىق ساباق بەرگەن، ۇزدىك شاكىرت تاربيەلەگەن) بىرلەسىپ جازۋلارى كەرەك. سەبەبى، كەي ۇعىمداردىڭ وقۋشىعا قالاي تۇسىنىكتى بولارىن، سول عىلىمنىڭ پەداگوگى جاقسى بىلەدى. مىسالى، بiزدiڭ حيميا وقۋلىقتارىندا وقۋشىعا مەتالل، بەيمەتالدى اجىراتۋدى ۇيرەتپەستەن بۇرىن، قىشقىل، نەگiز، تۇزدى وتەدi, مۇندا وقۋشى تۇز دەگەنiمiز، قىشقىل قالدىعى جانە مەتالدان تۇراتىن قوسىلىس دەيدi, ال، مەتالدىڭ نە ەكەنiن بiلمەسە، قالاي تۇزدى جازادى؟

سونىمەن بiرگە، كوميسسيا قۇرامىندا تاريحشى بولۋ كەرەك، سەبەبi ەلiمiزدiڭ تاريحى، مادەنيەتi كەز كەلگەن وقۋلىعىمىزدا كورiنiس بەرiپ تۇرۋى كەرەك. ءارى ءارتۇرلى عىلىمدا سول ۇلتتىڭ ۇلتتىق مەنتاليتەتى ءسىڭۋى كەرەك. ايتالىق، قانشاما كەن ورىندارىن اشۋعا زور ۇلەس قوسقان، العاشقى حيميكتەرىمiزدiڭ بiرەگەيi – قانىش ساتباەۆتىڭ وقۋلىقتا ەسiمi دە اتالمايدى.

سونىمەن بiرگە، اۆتورلارعا بiر پسيحولوگ، بiر قازاق تiلi مەن ادەبيەتiنiڭ مامانى كومەكتەسۋi كەرەك، سەبەبi وقۋلىقتاعى ءار سويلەمنiڭ مازمۇنى قۇرىلىمى دۇرىس پا، بۇرىس پا، تەكسەرiلگەنi ءجون. ءتىلدىڭ شۇبالاڭسىزدىعى مەن تۇسىنىكتى بولۋى بالاعا اسا ماڭىزدى. سونىمەن بىرگە، وقۋلىقتىڭ ىشىندەگى سۋرەتتەر، كەستەلەر، زاماناۋي تاجىريبەلەردىڭ سىزبانۇسقاسىن قويىپ وتىراتىن ديزاينەر بولۋ كەرەك.

سونىمەن، كوميسسيا قۇرامى كەمىندە سەگىز ادامنان تۇرۋ كەرەك.

 كەلەسى ماسەلە — وقۋلىق قۇرىلىمى

وقۋلىقتا تاقىرىپتىڭ سوڭىندا تاقىرىپقا سايكەس، ءار تاراۋدىڭ سوڭىندا تاراۋعا، قورىتىندى جاتتىعۋلار بولۋى كەرەك. ءارى ول جاتتىعۋلار تەك ەسەپتەر مەن تەستىلەر عانا ەمەس، سان — سالالى، الۋان ءتۇرلى بولۋ كەرەك. بۇل جەردە تەك رەسەي جۇيەسىنە قاراۋ جەتكىلىكسىز، باسقا دا دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن قولدانۋعا بولادى.
         ناقتى عىلىمداردا تىرەك-سىزبالار، تاجىريبە بارىسىنىڭ سىزبالارى، كەستەلەر، ويلانتۋ سۇراقتارى تاعى باسقا سىزبا نۇسقالاردى پايدالانۋ كەرەك. جاراتىلىستىق عىلىمداردى سىلدىر سوزبەن جازۋ وقۋشىنى جالىقتىرادى.

بۇل كەزەكتە، باستاۋىش بالاسىنىڭ قىزىعۋشىلىعىن، بالانىڭ جاسىن ەسكەرە وتىرىپ، كىتاپتى بالاعا قىزىعارلىق ەتىپ، ارلەپ، ىشكى جاتتىعۋلاردا دا سۋرەت، باسقا دا نەگىزدىك سىزبا — نۇسقالاردى پايدالانۋ وتە ماڭىزدى.

كوميسسيانىڭ نەگىزگى جۇمىسى

سوڭعى ەسكەرەر ءتۇيىن، وقۋلىقتى قۇراستىرۋ كوميسسياسىنىڭ العاشقى جۇمىسى مەملەكەتتىك ستاندارتقا بايلانىستى وقۋلىق باعدارلاماسىن وزدەرى جاسايدى. باعدارلاما جاسالىپ بولعان سوڭ، ءار وقۋلىقتىڭ كوميسسياسى بىرىگە وتىرىپ، پانارالىق بايلانىستاردىڭ ساقتالۋىن، مازمۇنداردىڭ بىركەلكىلىگىن سايكەستەندىرىپ الۋ كەرەك.
كەلەسى – ساپالى وقۋلىق دايىنداۋ. وقۋلىق دايىندالعان سوڭ، ءار وقۋلىق جازۋ توپتارى جازىلعان وقۋلىقتارىن، قايتارا ساراپتاپ شىعۋلارى كەرەك. سەبەبى، ونى اركىم ءار ءتۇرلى، بىلگەنىنشە جاسايدى دا، كۇنتىزبەلىكتىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەي قالاتىن جايتتار جوق ەمەس.

كەلەسى جۇمىسى: مۇعالىمنىڭ كۇنتىزبەلىك — تاقىرىپتىق جوسپارى (كتج) دا وسى كوميسسيانىڭ تالقىلاپ بەكىتۋمەن ناقتى، وزگەرتىلمەيتىن نۇسقامەن جازىلۋ كەرەك.

سوڭعى جۇمىسى: مەكتەپارالىق باقىلاۋلار (ماب) جانە ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدى (ۇبت) دە، وسى جۇمىس توبى، وزدەرى جازعان وقۋلىقتارعا، جاتتىعۋلارعا سايكەس وزدەرى قۇراستىرۋى كەرەك، بۇل بىرتۇتاستىق پەن بىرجۇيەلىككە الىپ كەلەدى.

بۇدان تىس، جىل بويى قوسىمشا ءار باعىتتا تەرەڭدەتىلگەن ماتەريالدار جاساپ، دامىتىپ، كەمەلدەندىرىپ وتىرۋلارى كەرەك.

كوميسسيا، مىندەتتى تۇردە، ارناۋلى ى. التىنسارين سەكىلدى عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرامىندا تۇراقتى قىزمەتتە وتىرىپ، جۇمىستارىن جىل سايىن زەرتتەپ تالداپ وتىرۋى شارت.

جۇيەلىلىك پەن جاۋاپكەرشىلىك بولماسا، ساپا بولمايدى.

ەگەر وسى شارتتار تولىعىمەن ورىندالسا، بىزدەردىڭ ۇتارىمىز:

ءبىرىنشى، بارلىق ورتا ءبىلىمنىڭ قاجەتتى ماتەريالدارى بىرىزدىلەنىپ، جۇيەلەنەدى. بۇدان ساپا تۋادى.

ەكىنشى، ەگەر قاتە كەتسە، جاۋاپكەرشىلىكتى ءبىر- بىرىنە سىلتەۋى تۋىندامايدى، جاۋاپكەرشىلىك تەك ءبىر مەكەمەنىڭ قۇزىرەتتىلىگىندە، ءبىر كوميسسيانىڭ مۇشەلەرىنە جۇكتەلەدى. جاۋاپكەرشىلىك ارتادى. جاۋاپكەرشىلىك بولعاندا عانا، ساپا بولادى.

ۇستازداردىڭ باستى ماقساتى – ۇلت بولاشاعى، ۇرپاقتى تاربيەلەۋ. وقۋلىق – ۇستاز بەن شاكىرتتىڭ كومەكشىسى، سىرلاس دوسى. ول ەشقاشان دا، ولقى بولماۋ كەرەك، وقۋلىقتىڭ ولقىلىعى وپىق جەگىزەدى.

2012 ج. قىركۇيەك

2565 رەت جالپى وقىلدى 3 رەت بۇگىن وقىلدى
No votes yet.
Please wait...

دوباۆيت كوممەنتاري

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *