oqulıq olqı bolsa oquşı qaydan oñadı?

Älemniñ ekinşi wstazı atanğan, wlttıñ wlı ğalımı Äbu Nasır äl-Farabi: «Tärbiesiz berilgen bilim – adamzattıñ qas jauı» -dese, wlttıq tanımnıñ wlı atası, alaş qayratkeri, wlt wstazı Ahmet Baytwrsınov: «Balañdı wlşa tärbieleseñ, wl bolıp ösedi, qwlşa tärbieleseñ, qwl bolıp ösedi» – degen eken. Al “Biz bügin kimdi tärbielep jürmiz?” degen swraq, qazaq azamatı retinde meni jii tolğandıradı. Tolğandırıp qana qoymaydı, oyımdı onğa, sanamdı sanğa böledi.

Bilim men tärbieniñ negizi, qaynar bwlağı mektep desek, oqulıq – sol bilimniñ özegi, tärbieniñ qwralı, wlttıq mädeniettiñ wranı. Al bizdiñ oqulıqtar sol auır jükti kötere alıp jür me? Mine, osığan baylanıstı, men özimniñ är elden körgen-bilgenimdi, oqıp — tüygenimdi, otandıq oqulıqtardağı olqılıqtar men ozıqtıqtı sizdermen böliskim keledi, qwrmetti oqırman.
          Ozıqtıq – ol otandıq baqıt, bwl – maqtanış. Al, olqılıq – wlttıq qauip, wrpaqtıñ, naqtıraq aytqanda, wlttıñ jauı. Bwdan saqtanu kerek. Ol üşin, bizden şıqqan oqulıqtardı körşi elmen, mäselen, Reseymen, Qıtaymen jäne basqa da eldermen salıstıru kerek. HHI ğasır tehnika zamanı bolğandıqtan da, men matematika jäne jaratılıstanu päni oqulıqtarına toqtaludı jön kördim.

«Himiya qiın, aşidı miıñ…»

Birinşiden, jeke avtorlar jazğan bizdiñ oqulıqtıñ tili – oquşı tilinen aulaq, ğılım tili. Mısalı, himiya, fizika oqulıqtarın oquşı emes, mwğalim, yağni sol mamandıqtıñ iesi äzer tüsinedi. Al, oqulıq tiliniñ tüsiniktiligi – oquşını baurauşı, qızıqtıruşı. Sondıqtan, qazir oquşılar «fizika men himiya, kirmeydi meniñ miıma» nemese «himiya qiın, aşidı miıñ»dep, bilimdi alınbas şıñday köredi.

Ekinşiden, jaratılıstanu pänderi oqulıqtarındağı ülken kemşilik – sözderdiñ bey- bereket qoldanıluı. Söylem qwrılısınıñ tüsiniksizdigi. Mısalı, oqulıqtardağı keybir anıqtamalardı, esepterdi oqıp, ne aytqanın tüsinu qiın. Qarapayım bir mısal: 5 — sınıptıñ matematika oqulığında mınaday söz esebi jür: “Jeti kartoptıñ qwnı – 210 teñge, 5 kilogramm kartoptıñ qwnı neşe?” Bwğan ne deysiz? Qanday kartop? Mısalı izdey bersek, öte köp. Oqu- ağartu – memlekettiñ bolaşağı, al oqulıq – oqu-ağartudıñ tiregi. Onda qatelik ketiruge eşqaşan bolmaydı.

Üşinşiden, bağdarlamalı, san salalı jattığulardıñ kemşiligi. Aytalıq, kez-kelgen paragraftan soñ, osı paragraftıñ mazmwnın aşatın tolıq jattığu bolu kerek. Ol är deñgeyli, är bağıtta boluı kerek. Mısalı, himiyada qoldanılıp jürgen 2 oqulıq bar. Mwnıñ birinde wğım jaqsı berilgen, biraq jattığu joqtıñ qası. Al ekinşisinde tek esepter ğana berilgen. Wğım mänin aşatın jattığular orındap, wğımdı igerip, odan soñ esepter şığaruğa jetektemese, tek esepterdi şeşuge jeteleu – teñizden kemesiz ötuge bağıttaumen birdey.

Törtinşiden, mektep oqulıqtarında keşendi materialdar öte az. Aytalıq, bar materialdardıñ özi tek esepter, äytpese testiler. Bwdan oquşı öz bilimin damıta almaydı.

Besinşiden, tärbie qwralı – tärbieden, patriottıqtan alıs. Mısalı, bir ittiñ qwnı –17 rubl', bir şoşqanıñ qwnı 51 – rubl', sonda şoşqanıñ qwnı ittiñ qwnınan neşe rubl'ge artıq? (6 — sınıp matematikası). Bwğan ne deyik, özimizde aqşanıñ birligi (teñge) joq pa, älde özge eldiñ qañsığı bizge tañsıq pa? Şoşqa men iti nesi? Basqa da mwsılmandıqtıñ, qazaqılıqtıñ nışanı bolatın jan — januardıñ atı qwrıp qalıp pa? Tañğalasıñ avtorğa.

Altınşıdan, jüyesizdigi. Aytalıq, matematika — jaratılıstanu bağıtındağı 11-sınıptıñ himiya oqulığındağı 2 — tarauda organikalıq kirispe turalı söz boladı. Al, oquşı eşqanday organikalıq zattıñ atın da bilmeydi, onı 3-taraudan bastaydı, sonda qaydağı reakciya? Qaydağı qwrılıs teoriyası? Ol ol ma, däl sol oqulıqtıñ bastapqı tarauında jalpı himiya reakciyalarınıñ tipteri turalı aytadı da, ondağı reakciya mısaldarın tek organikalıq qosılıstardan aladı. Sonda bwl kimge arnalğan oqulıq? Oquşığa ma, älde ğalımnıñ özine kerek şimay ma?

Jetinşiden: bağdarlama bir basqa, oqulıq bir basqa. Soñğı jıldarı oqulıq pen bağdarlama birizdi emes küyge tüsti. Bağdarlamada oqulıqtağı key taraular joq, äytpese, oqulıqtağı taraulardı retimen emes, kerisinşe, retsiz kezip jürip oqu, äytpese eki sınıptıñ oqulığın qatar alıp jüru sekildi küyge tüsti. Al, mwğalim bağdarlama boyınşa ğana jüre alatındıqtan, keyde oqulıqtıñ qay jerin ötkenin bilmey oquşılar dal. Mısalı: 7 — sınıp fizika bağdarlamasında oqulıqta bar bir tarau joq. Al, himiyada 1 — taraudan keyin 6 — taraudı, odan keyin 4 — taraudı oqu kerek degendey retsizdik tuındadı. Bwl oqu sapasına öte auır, keri äserin tigizedi.

Ğalım men pedagog, tize qos!

Oqulıq olqı bolsa, oquşı qaydan alsın bilimdi? Sondıqtan, oqulıqtıñ sapasın arttıru arqılı, oquşı biliminiñ sapasın arttırıp, älemdik bilim deñgeyine köteru üşin, tömendegidey wsınıstardı bildirer edim.

Birinşi mäsele – oqulıqtı jeke avtor emes, arnayı komissiya jazu  kerek. Orta bilim salasınıñ mañızdı qwjattarın taldau jäne zertteu institutı bolsa… Äri olar avtor emes, qwrastıruşı boluğa tiis. Sebebi, oqulıq – avtorı bar äñgime, roman emes, dissertaciyalıq jwmıs emes. Ol tek türli avtorlardıñ, ğalımdardıñ jwmısınan alınıp, mektep deñgeyindegi mazmwnğa ıñğaylap qwrastırılatın, ıqşamdalğan köşirme. Mısalı, kazirgi qoldanılıp jürgen «Himiya» oqulığı sonau 50-jıldarı jazılğan. A.Birimjanovtıñ «Jalpı himiyasınıñ» ıqşamdalğan köşirmesi, onı jeke adamnıñ avtorlıq jwmısı deuge mülde bolmaydı.

Al, oqulıq jazu komissiyasınıñ qwramı qanday boluı kerek?

Damığan elder täjiribesine negizdelgende, oqulıqtı sol mamandıqtıñ bilgir ğalımı (keminde eki) men sol pändi balağa oqıtatın pedagog (keminde eki, äri mektepte on jıldan artıq sabaq bergen, üzdik şäkirt tärbielegen) birlesip jazuları kerek. Sebebi, key wğımdardıñ oquşığa qalay tüsinikti boların, sol ğılımnıñ pedagogı jaqsı biledi. Mısalı, bizdiñ himiya oqulıqtarında oquşığa metall, beymetaldı ajıratudı üyretpesten bwrın, qışqıl, negiz, twzdı ötedi, mwnda oquşı twz degenimiz, qışqıl qaldığı jäne metaldan twratın qosılıs deydi, al, metaldıñ ne ekenin bilmese, qalay twzdı jazadı?

Sonımen birge, komissiya qwramında tarihşı bolu kerek, sebebi elimizdiñ tarihı, mädenieti kez kelgen oqulığımızda körinis berip twruı kerek. Äri ärtürli ğılımda sol wlttıñ wlttıq mentaliteti siñui kerek. Aytalıq, qanşama ken orındarın aşuğa zor üles qosqan, alğaşqı himikterimizdiñ biregeyi – Qanış Sätbaevtıñ oqulıqta esimi de atalmaydı.

Sonımen birge, avtorlarğa bir psiholog, bir qazaq tili men ädebietiniñ mamanı kömektesui kerek, sebebi oqulıqtağı är söylemniñ mazmwnı qwrılımı dwrıs pa, bwrıs pa, tekserilgeni jön. Tildiñ şwbalañsızdığı men tüsinikti boluı balağa asa mañızdı. Sonımen birge, oqulıqtıñ işindegi suretter, kesteler, zamanaui täjiribelerdiñ sızbanwsqasın qoyıp otıratın dizayner bolu kerek.

Sonımen, komissiya qwramı keminde segiz adamnan twru kerek.

 Kelesi mäsele — oqulıq qwrılımı

Oqulıqta taqırıptıñ soñında taqırıpqa säykes, är taraudıñ soñında tarauğa, qorıtındı jattığular boluı kerek. Äri ol jattığular tek esepter men testiler ğana emes, san — salalı, aluan türli bolu kerek. Bwl jerde tek Resey jüyesine qarau jetkiliksiz, basqa da damığan elderdiñ täjiribesin qoldanuğa boladı.
         Naqtı ğılımdarda tirek-sızbalar, täjiribe barısınıñ sızbaları, kesteler, oylantu swraqtarı tağı basqa sızba nwsqalardı paydalanu kerek. Jaratılıstıq ğılımdardı sıldır sözben jazu oquşını jalıqtıradı.

Bwl kezekte, bastauış balasınıñ qızığuşılığın, balanıñ jasın eskere otırıp, kitaptı balağa qızığarlıq etip, ärlep, işki jattığularda da suret, basqa da negizdik sızba — nwsqalardı paydalanu öte mañızdı.

Komissiyanıñ negizgi jwmısı

Soñğı eskerer tüyin, oqulıqtı qwrastıru komissiyasınıñ alğaşqı jwmısı memlekettik standartqa baylanıstı oqulıq bağdarlamasın özderi jasaydı. Bağdarlama jasalıp bolğan soñ, är oqulıqtıñ komissiyası birige otırıp, pänaralıq baylanıstardıñ saqtaluın, mazmwndardıñ birkelkiligin säykestendirip alu kerek.
Kelesi – sapalı oqulıq dayındau. Oqulıq dayındalğan soñ, är oqulıq jazu toptarı jazılğan oqulıqtarın, qaytara saraptap şığuları kerek. Sebebi, onı ärkim är türli, bilgeninşe jasaydı da, küntizbeliktiñ sapası sın kötermey qalatın jayttar joq emes.

Kelesi jwmısı: mwğalimniñ küntizbelik — taqırıptıq josparı (KTJ) da osı komissiyanıñ talqılap bekitumen naqtı, özgertilmeytin nwsqamen jazılu kerek.

Soñğı jwmısı: mekteparalıq baqılaular (MAB) jäne wlttıq birıñğay testileudi (WBT) de, osı jwmıs tobı, özderi jazğan oqulıqtarğa, jattığularğa säykes özderi qwrastıruı kerek, bwl birtwtastıq pen birjüyelikke alıp keledi.

Bwdan tıs, jıl boyı qosımşa är bağıtta tereñdetilgen materialdar jasap, damıtıp, kemeldendirip otıruları kerek.

Komissiya, mindetti türde, arnaulı I. Altınsarin sekildi ğılım akademiyasınıñ qwramında twraqtı qızmette otırıp, jwmıstarın jıl sayın zerttep taldap otıruı şart.

Jüyelilik pen jauapkerşilik bolmasa, sapa bolmaydı.

Eger osı şarttar tolığımen orındalsa, bizderdiñ wtarımız:

Birinşi, barlıq orta bilimniñ qajetti materialdarı birizdilenip, jüyelenedi. Bwdan sapa tuadı.

Ekinşi, eger qate ketse, jauapkerşilikti bir- birine silteui tuındamaydı, jauapkerşilik tek bir mekemeniñ qwzirettiliginde, bir komissiyanıñ müşelerine jükteledi. Jauapkerşilik artadı. Jauapkerşilik bolğanda ğana, sapa boladı.

Wstazdardıñ bastı maqsatı – wlt bolaşağı, wrpaqtı tärbieleu. Oqulıq – wstaz ben şäkirttiñ kömekşisi, sırlas dosı. Ol eşqaşan da, olqı bolmau kerek, oqulıqtıñ olqılığı opıq jegizedi.

2012 j. Qırküyek

2499 ret jalpı oqıldı 3 ret bügin oqıldı
No votes yet.
Please wait...

Dobavit' kommentariy

Vaş e-mail ne budet opublikovan. Obyazatel'nıe polya pomeçenı *