kitaptan alıstağanımız imandılıqtan alıstağanımız

– Ayatjan mırza, Äl-Farabi ğwlamamız: «Tärbiesiz berilgen bilim düniege apat alıp keledi» degeni bar. Tärbieniñ tüp negizi – imandılıqta ekeni dausız. Büginde mektep qabırğasında imani tärbie beru jağı kemşin tüsip otırğan joq pa?

– Bügingi tañda biz tärbieni wranmen şatastırıp aldıq. Tärbieleymiz dep wranşıldıqqa baulıp kettik. Söz basqa, is basqa. Tärbieni qwr sözdiñ deñgeyinde,  äytpese, bir şoular men şulardıñ deñgeyine tüsirip aldıq. Bwl mekteptegi tärbie bolsın, qoğamdağı tärbie bolsın, eñ bir auır dertke aynaldı dep aytsaq boladı. Qarapayım tilmen aytqanda, bilim salasındağı tärbie – «men tärbie beremin» dep berilmeui kerek. Meniñ tüsinigimde ol bılay, mısalı, bir oqulıqtı alsaq, sol oqulıqta imandılıqtıñ, qazaqılıqtıñ iisi bwrqırap, özdiginen sezilip twruı kerek. Bwl – nağız siñetin tärbie. Tärbieniñ közi bolıp sanalatın Qazaqstan tarihı men qazaq ädebieti dep aytamız ğoy. Biraq, köp memleketterdiñ ideologiyası barlıq oqulıqtarınan, kerek deseñiz, jaratılıstanu pänderiniñ özinde «men mwndalap» twradı. Tärbie degenimiz – mine, osı! Osı närseni ärbir wstazdıñ, oqulıqtıñ, wjımnıñ boyına siñiruimiz kerek. YAğni, söz ben is birigu kerek.

«Jigittiñ üş jwrtı bar» dep aytamız: öz jwrtı, qayın jwrtı, nağaşı jwrtı. Köz aldıñızğa elestetip köriñizşi, jigittiñ öz jwrtı men qayın jwrtı bir-birine küreñqabaq bolıp, bir- birin körgen kezde atarğa oğı joq bolıp otırsa, ol jigittiñ şañırağı eşqaşan körkeymeydi, ortasına tüsedi. Däl osı närseni men oquşılarğa kelgende aytamın. Oquşınıñ da üş jwrtı bar. Olar: otbası, mektep jäne qoğam. Bügin osı twlğa tärbieleytin üş jwrt qalay degen kezde qarnım aşadı. Mektep ata-ananı, ata-ana mektepti kinälaydı. Qoğamnıñ jartısı ata-ana jaqta, jartısı mektep jaqta. Balanı tärbieleytin wstaz ben ata-ana bir-birimen ölerdey jau. Ata-analarımız wstazdarımızdı közge ilmeydi. Külli ata-anağa topıraq şaşqanım emes, bizde qalıptasqan ürdis bop baradı. Bwl nege äkeledi? Siz bireudiñ aqılın tıñdauıñız üşin onı siz sanañızda belgili bir deñgeyde sıylauıñız kerek. Sıylamağan adamıñızdıñ, dwşpanıñızdıñ aqılın eşkim tıñdamaydı. Ata-ana wstazdı qwrmettegende ğana onıñ balası sol wstazdan tälim-tärbie, bilim  aladı. Bizdiñ ata-analarımız üyinde otırıp alıp wstazdardı jamandaytın bolsa, balası wstazdıñ üstinen sekirip qaraydı. Odan keyin tärbie bolmaydı. Otbasındağı tärbie men mekteptegi tärbie wştaspasa, twlğa qalıptaspaydı.

– Ata-analarımızdıñ söz etip otıruınıñ bir sebebi wstazdarımızdıñ deñgeyiniñ tömendep ketkenin bildirmey me?

– Kez-kelgen närseniñ eki jağı boladı. Bir jağınan keliskenmen, bir jağınan kelispeymin. Qazaqstandağı 500 mıñğa juıq wstazdardıñ barlığı bilimsiz dep aytpaymın. Qanşama wstazben jwmıs jasap jürmiz, nebir bilimdi wstazdarımız bar. Bilimsizder tağı bar. Biz nege qoğam bilimsizderdi sınay beremiz? Bilimdilerdi körsetpeymiz?.. Bilimdi bir wstazdı maqtap kökke köterip jatqan ata-ana bolmaydı da, bilimsiz wstazğa qoğam bolıp jabıladı.

Bwl jerde qoğamnıñ, qoğamnıñ işinde jurnalisterdiñ kinäları basımıraq. Bügingi tañda bärimiz äleumettik jeliniñ, bütin aqparattıq sayttıñ twrğınımız. Aqparattıq sayttan bir jılğa monitoring jasap köriñizşi, wstazdı qaralağan maqala köp pe, wstazdı bağalağan maqala köp pe?Üzdik wstazdardı jarnamalağan, üzdik qazaqstandıq şäkirtterdi jarnamalağan basılım köp pe, dattağan basılım köp pe? Ökinişke oray, jamandau men dattau köp. Sondıqtan qoğam özi jiirkenip ketip bara jatqan twsta biz barınşa jiirkendirip jatırmız. Naşar maman barlıq salada jetip artıladı. Jamanday bersek, sol salağa degen jas öskinderdiñ qızığuşılığı tua ma? Qazirgi ösip kele jatqan wrpaq biz künde tepkilep jatqan wstazdıqqa bara ma? Ärine, joq.

– Söziñiz auzıñızda, bir belgili ağamız: «Oquşı er balalarda erkektik qasiet bwrınğıday emes siyaqtı. Olarmen qalay söyleseriñdi bilmeysiñ. Wrısqaq, tırısqaq – jiger joq!» degen edi. Mwnıñ bir sebebi, mektepte er mwğalimderdiñ azdığı men apaylardıñ köptiginen emes pe?

  • Bügingi balalarımızdıñ ruhsızdığı turalı aytatın bolsaq, mektepti aytamız er adamnıñ tärbiesi joq dep, negizi otbasında da er adamnıñ tärbiesi joq. Zamandı äyel bilep ketti. Otbasında otağasın sıylamaytın imanı tömen anasınan tärbie alsa, otbasında barlıq närseni äyel şeşse, odan şığıp, bastauışqa bardıq. Qazaqstan boyınşa, bastauış sınıptarda er mwğalimniñ sanı qırıqqa da jetpeydi. Bastauış sınıpta äyel mwğalim tärbielese, odan keyingi buında da er mwğalimderdiñ sanı az. Besikte jatqan baladan 18 jasqa deyin äyel adam tärbielese, biz odan jiger kütuimiz – aqımaqtıq.

– Endeşe, er mwğalimderimizdiñ deni qwrılıs pen saudağa ketip, mektepten bezuiniñ sebebi nede?

– Eñ birinşi sebebi, ekonomika. Mwğalimdik jalaqımen otbasın asırau mümkin emes. Otağası otbasın asırau üşin barınşa aqşası köp jwmıstarğa ketip jatır. Bwl ürdis äli de jalğasuda. Ekinşi sebep, mekteptegi bası artıq şarualar men qağazbastılıq. Er adam mekteptegi qalıñ qağaz ben bası artıq şaruamen otız jıl jüruge jüykesi jetpeydi. Otız jıl jüruge jüykesi jetken er adamnıñ özi – äyel adamnan arı jasıq bop ketedi. Öytkeni, bizde marapattaudan göri jelkege minu basım.

  • Mäselen, öziñizge bir swraq, halıqaralıq deñgeydegi jülde alğan sportşılardı atay alasız ba?
  • Iä.

– Halıqaralıq deñgeyde jülde alğan änşilerdi atay alasız ba?

– Iä.

– Halıqaralıq deñgeydegi pän olimpiadalarınan jülde alğan oquşını atay alasız ba?

– Bwl jağınan wyattımın.

– Mine, bizdiñ dertimiz osı. Qazaqstanda joq emes, bar. Onday oquşılar jüzdep tabıladı. Mısalı, düniejüzilik pän olimpiadadan eki ret altın alğan tarazdıq Äşim Qayrat degen bala bar. Qazir Amerikadağı Massashusetts institute tehnology universitetinde oqidı. Biraq, bir qazaqstandıq tanımaydı. Bizdiñ däripteu kemşiligimiz osı. Onıñ wstazın, sol jetistikke jetkizgen jetekşisin eşkim tanımaydı. Bir bokser tärbielegen bapkerdi nemese änşi tärbielegen prodyusserdi bükil Qazaqstan tanidı. Eger biz jaqsımızdı jarqıratıp körsete bilsek, onda bwl salağa da qızığuşılıq oyanadı. Qızığuşılıq tuğannan keyin, bwl salağa üzdikter baradı. Üzdikter barğannan keyin, bwl salanıñ derti oñaladı. Ol kezde er adamdar da köñil böle bastaydı. Öziniñ süyikti käsibimen aynalısqandı kim jek köredi. Ärbir qazaqtıñ balasın tärbieleu erekşe bir läzzat qoy, qarındasım-au..

– Ayatjan mırza, qazirgi kezdegi ärtürli jat bağıttağı dini tüsinikter qoğamımızda beleñ alıp  jatqan şaqta, olardıñ aldın alu şaraları sizdiñşe qanday bolmaq kerek?

– Wlttıq tärbieni tamırğa siñiru kerek. Bizdiñ ärbir qwral-jabdığımızda wlttıq tärbieniñ iisi añqıp twruı kerek. Qazaq balasın üş-aq auız sözben tärbielege:wyat boladı, jaman boladı, obal boladı. Jaman boladı dese esikti kermedik, küldi baspadıq, wyat pen obaldıñ parqın ajırata bildik. Osınday qazaqı tärbieni balanıñ boyına siñiru kerek. Ol üşin ne isteuimiz kerek? Dini ağımdardıñ aldın alu turalı mektepterge dintanu degen pän engizdik. Biraq, sol pännen sabaq berip jürgen mwğalim dindi tani ma? degen swraq meni mazalaydı. Mekteptegi dintanudan beretin dindi, abaytanudan beretin Abaydı, alaştanudan beretin alaştı tanitınına keyde kümän keltiremin… Bükil qazaqstandıq mektepterdi qamtitın dintanu mamandarın şığara aldıq pa? Mektepter tügili, meşitterdi tolıq dintanu mamandarımen qamti almay jatqan joqpız ba?! Mektepte dintanu salasınıñ mamandarı müldem joq dep aytuğa boladı.  Aq pen qaranı ayırıp beretin jan joq jerde, öziniñ dwrıs degen jağına ketedi. Ekinşi, dini ağımnıñ äser etetin bir jağı äleumettik jeliler. Oquşılardıñ äleumettik jelilerdi qoldanuına şeksiz mümkindik berdik. Zertteu jasap kördim, qazaqstandıq oquşılardıñ 98 payızı Reseydiñ «V kontakte»  jelisine  kiredi. Bwl jelide adam özin-özi qalay öltiruge boladı, qalay üyden qorıqpay sekirip ketuge boladı,qalay jipke asılıp öluge boladı degen siyaqtı videosabaqtar bar. Bizdiñ özimiz aşıp köruge bolmaytın porno dünieler bar. Al, bwğan kim tosqauıl qoyıp jatır. Biz, oquşığa erkindik berip qoydıq. Däl osı jelide dini ağımdardıñ nebir toptarı bar. Memlekette jwmıs jasauğa tıyım salınğan ağımdardıñ ökilderi künige bälen post jazıp otır. Ol toptardı oqitın oqırmandar retinde bizdiñ oquşılar örip jür. Biz oquşılardıñ dini tärbiesiniñ aldın alamız desek, dini ağımdardıñ aldın alamız desek äleumettik jelilerge onıñ işinde birtwtas  «V kontakte» jelisine şekteu qoyuımız kerek. Bwl men bayqağan mäseleniñ ekinşi jağı.

– Şekteu kerek degenmen, balamızdıñ qasında 24 sağat otıra almaymız. Osı twsta imandılıq öte mañızdı. Adamzattıñ baqıtına balanğan igi jaqsılıqtıñ  biri – körkem minez deymiz. Balamızdıñ boyına mektep jasınan bastap körkem minezdi siñire bilsek, imandılığı tolısqan bala özdiginen-aq jamandıqtan jirenetini anıq. Eger imani tärbiesi bütin bolmasa, qanşa şekteu qoyğanmen, kelesi bölmede balamızdıñ ne körip otırğanın bilmeymiz ğoy…

– Dwrıs aytasız, şekteudi belgili bir mölşerde ğana tıyuımız mümkin, birtwtas şektey almaymız. Memleket retinde şektesek degen özimniñ tilegim bar. Tek mektepte ğana emes, üyde de imandılıq turalı aytayıq. Üydegi tärbie men mekteptegi tärbie ündes şığu kerek. Ata-ana men wstaz ünemi aqıldasa otırıp, balanı zerttey otırıp, tärbielesek wtılmaymız. «Siır su işse, bwzau mwz jalaydı» degen. Biz eger kitap oqısaq, balamız da kitap oquğa beyimdeledi. Özimiz imani dünielerdi köp orındasaq, balamız da soğan qarap sezinedi. Auzımızdan ağımız bwrqırap, imani tärbie turalı söz etsek, ol qalay siñedi?.. Balanıñ aytqandı emes, körgenin isteytini äu bastan belgili. Japondarda mınanday tämsil bar: «Äkesi jwmıs istep, balası qarap otırsa, nemeresi qayırşı boladı,» — deydi. Şındıq osı.

– Qazaqstanda 11 mln qazaqtıñ bir payızı da kitap oqımaydı degen derekter keltirilip jür. Ädebiet pen jurnalistika salasında jürgen jastardıñ bir böligi ğana oqitını jasırın emes. Jastarımızdı künwzaq alaqanday kögildir säulege telmiruden rahat izdeydi dep jazğıramız. Kezinde «Jwldız» jurnalın qoyşı da qonışına salıp jürip oqitının ülkenderden estip östik. Jalpı biz nege oqudan qalıp baramız?

– Narıqtıñ zamanına şıqqan kezde köp närseniñ parqın bilmey qaldıq. Köptegen kezdesulerde eñ aldımen swraytınım: – Soñğı bes jılda bes roman oqıp bitirgen adam bar ma?Bir roman oqığan adam bar ma? Sonda 50 adam otırsa, bir-eki adam ğana qolın köteredi. Kördiñiz be, biz özimizdiñ işki düniemizdi joğalttıq. İşki düniemizdi izgilikke, imandılıqqa tärbieleytin —  kitap. Kitap  oqudan qaldıq. Eki dünieni salıstıra almaytın adam bir närseniñ jeteginde ketetini anıq. Al, salıstıra alu üşin izdenu, kitap oqu – öte mañızdı. Meniñ özime salsa,  qoğam şulap keter, şulap ketse de aytayın, eger är tülekke qazaq tilin sapalı meñgertkimiz kelse WBT-ğa qazaq tilin emes, qazaq ädebietin kirgizip tastar edim. Ädebietti oqıp tüsingen adam, ol qazaq tilin şınayı biletin adam. Jalğau men şılaudı ajırata almay jürgender qazaq tilin biledi dep ayta almaymın.  Bizge batırlar jırı qalay jetti? Auız ädebieti arqılı ğasırdan ğasırğa jetti. Bügin bes erteginiñ basın qwrap aytatın bir ata-ana tauıp beriñizşi?..

Imandılıqtıñ özine kelsek, bes uaqıt namazdı üyrenedi de, men imandımın dep aytatın qauım qalıptasıp aldı. Olardıñ dini, imani bilimi qanşalıqtı? Eñ aldımen iman keltiruge, sanasına siñiruge qanşalıqtı jwmıs jasadı? Mäsele osında! Auzımızda basqa da, sanamızda basqa ma?.. Bwl närse jastardıñ boyında dendep baradı. Sözimniñ basında aytqanday, şou men şuğa qwmar bop baramız. Adam qanşalıqtı jeñil düniege beyimdelgen sayın sonşalıq tätti läzzattı dünielerden alıstaydı eken…

– Kitap oqusız twlğalıq qasiettiñ qalıptaspaytını aydan anıq. Mısalı, bir kezderi kitap oqıp, arağa jıldar salıp oqımay ketseñ, bir kezdegi oqığan deñgeyiñmen qalıp ketesiñ nemese ol deñgeyden de tömendep öziñdi joğaltıp alasıñ. Kezinde  bir wstazımız aytuşı edi: «Abay jolın 21 ret oqıdım, 21 ret oqığanda, 21 türli läzzat aldım» dep. Bwrınğı oqığan kitaptardı da qaytalap oqığannıñ eş äbestigi joq-au. Bwrın bala közben qaradıq. Qazir, dana közben qaramasaq ta, oylı közben qaraytınımız anıq. Oylı közben qarağannıñ artıqşılığı kitap oqudıñ läzzatın erekşe sezinu arqılı keregiñdi boyıña siñire alasıñ…

– Güljaz, öte jaqsı ayttıñız. Öz basım Oralhan Bökeydiñ «Atau kere» romanın jeti märte oqıdım. Birinşi ret oqığan kezde adam  oqiğanıñ jelisimen ketedi. Ekinşi, üşinşi ret oqığanda ğana tereñ üñilip, keregiñdi boyıña siñire bastaysıñ. Säbit Mwqanov aytadı ğoy, «Şığarma jazudı hat jazudan bastağan edim» dep. Bwrın ağalarımız oquda, äskerde jürgende 15 bet hat jazatın, onı üy işimiz jabıla jılap-eñirep oqitınbız. Sosın 15 bet jauap jazatınbız.  20 ğasırdıñ sauatsızı hat tanımaytındar bolğan bolsa, 21 ğasırdıñ sauatsızı – oyın qağazğa tüsire almaytındar. Mwnımen aytpağım, artıq kitap – bilimde. Kitaptan alıstağanımızdıñ bir beynesi osı. Kitaptan alıstağanımız – tärbieden, imandılıqtan alıstağanımız. Oqudan ğöri söyleuge, tıñdaudan göri ayğaylauğa beyim bop baramız. Batırlar jırın bilu ädebiet salasındağı mamandardıñ şaruası siyaqtı bolıp qaldı. Qay maman iesi bolsaq ta, wrpaq tärbiesimen aynalısıp jatqan adam ekenimizdi eskerip, wmıtpauğa mindettimiz.

– Ayatjan mırza, bügingi tañda qit etse jastardı kinälauğa dayın twramız.  Kündelikti  ömirde ülkenderdiñ äreketine qarap özine tärbie kerek pe dep qalasıñ?!.. Tälim alatın ülkenderimizdiñ oğaş äreketinen keyin jastardı kinälau orınsız emes pe?

– Bir qattı qwrmetteytin mekteptiñ direktorı aytıp edi: «Bala tärbiesin ata-ana tärbiesinen bastauımız kerek» dep. Ol ras. «Jasında bayqarı joqtıñ, qartayğanda aytarı joq» degendey, keyde ülkenderdiñ  qılığına janıñ auıradı. Tärbie beretin jasta mwnısı nesi eken, dep, şımbayımızğa batadı. Desek te, tärbieni  bir adam jürgizu mümkin emes. Siz, balañızdı özim ğana tärbieleymin degeniñiz, ötirik. Telearnanıñ tizgininde otırğan adam bolsa – ekranın tüzesin, sayttıñ tizgininde otırğan adam bolsa – kontentin dwrıstasın, äleumettik jelide otırğan adam bolsa – postın dwrıstasın, üyde otırğan ata- ana bolsa – sözin, isin dwrıstasın, mekteptegi mwğalim şınayı jüris-twrısın dwrıstasın. Tärbie üşin ärbirimiz jauaptımız.

– Qızdarımızdı imanjüzdi etip tärbieleuge mindettimiz. Alayda, kündelikti ömirde, qoğamdıq kölikterde mektep formasımen jürgen oquşı qız balalarımızdıñ betinen, tırnağınan boyau köremiz. Mektepten qaytqan beti ekeni körinip twr… Qız balası üyden şığıp bara jatqanda ata-anası da, mektepke kelgende aldında otırğan şäkirtiniñ boyauın wstazı da körmegeni me?

Bwğan eki sebep, qazir balanıñ qwqığın qorğaytın zañ bar. Ol zañnıñ qazir oñ jağın emes sol jağın paydalanıp jatırmız. Mwğalim balağa: «Betiñdi nege boyap alğansıñ, juıp kel» dep ayğaylasa, sol sözi üşin, jwmıstan ketiruge dayın twrğan ata- ana bar. Boyanğan balasın aqtap aladı. Qarğa balasın appağım der, kirpi jwmsağım der. Qazaq erterekte mektepke balasın «süyegi meniki, eti seniki» dep beretin. Qazir eti tügili, bir tal şaşına tiise almaysız.

Sonda mwğalimniñ mektepke boyanıp keluge bolmaydı dep aytuğa qwqı joq pa?

-Aytuğa qwqı bar, jazalauğa qwqı joq. Talay darındı mwğalimder keybir tentek oquşılardıñ qoljaulığı bolıp mektepten quılıp ketti. Ekinşi jağı, «qızım üyde, qılığı tüzde» degendey, siz körgen bala mektepten şığa sala boyanıp aluı äbden mümkin. Oğan sebep ne? Oğan sebep, «Vkontakte», «instagramm» jelisindegi jwldızdardıñ qalay kiinip, qalay boyanğanınıñ äseri. Solardı qwrmetteydi, fanatı, tıñdaydı. Soğan qarap tärbielenip jatqan wrpaqqa nesine ökpeleysiz. Sonımen qatar, qay jerde bolmasın jwldızdardıñ däriptelui, jarnaması jürip twr.

Mwğalimderdiñ qwqığı men mindetin ayqındaytın zañ boluı kerek. Eñ bolmağanda oquşını 45 minut ornınan twrğızıp qoyıp jazalaytın mümkindigi boluı kerek. «Ayuğa namaz üyretken tayaq» dep beker aytpasa kerek-ti. Balanı mülde üyde de, mektep te de jazalamau tübi jaqsılıqqa aparmaydı.

– 2016-jılı – YUNESKO köleminde «Qoja Ahmet YAssaui» jılı bop jariyalandı. Jalpı islam ğwlamaların öz deñgeyinde däriptey alıp jürmiz be?

– Joq! Joq dep kesip aytamın. Nege? Qazaqtıñ jerine din taratqan islam ğwlamaları tarihta qanşalıqtı orın alıp twr? Mekteptiñ tarih oqulığın alıp qarap körseñiz, arı ketse üş paragraftan aspaydı. Oğan berilgeni ömirbayanı jäne  ne jazdıdan aspaydı. Din ğwlamaları ğana emes, qazaqtıñ arğı bergi tarihındağı twlğalardıñ özi ömirbayandıq deñgeyden aspay jür. Oğan saraptama jasalu, biik deñgeyin körsetu jağı älsiz. Bwl – bir. Ekinşi, ädebietiñizde üzindiler men qısqa şolulardan aspay jür. Üşinşiden, tarihımız ben ädebietimiz de WBT -da keletin birıñğay datalar men hronologiyalardan aspay jür. Bala beske oquı üşin saraptau, zerdeleu  jağın üyrenu qajeti joq, test jattasa ğana bolğanı, ol bilim be? Aqparat pa? Qazaqtıñ kez kelgen maqalı – ğılımnıñ zañdılığı.  Himik retinde aytayın, qazaqta: «sudı su ketiredi, maydı may ketiredi» deydi. Himiyada däl sonıñ zañdılığı «polyarlı molekula polyarlı molekulada, polyarsız molekula polyarsız molekulada eridi» degen bar. Ekeui bir söz, bir zañdılıq. Osı maqal-mätelderdi zañdılıqtar twsında kiristirilse, mine, tärbie. Eñ tamaşa tärbie degenimiz osı edi.   

– Tüyin söz..

– Balapan wyada ne körse wşqanda sonı iledi. Otbasınan, mektebinen, izgilikti, imandılıqtı, jaqsılıqtı, älsizge qamqor bolğandı sezinip ösken bala, keyin, öz ortasında, qoğamda sol körgen tärbiesin iske asırıp wştastıradı. Otbasında imansızdıqtı – äkesiniñ auzı bwrqırap, bötelkesin qwşaqtap jatqanın, anası äkesiniñ betinen alıp otırğanın körip ösken baladan,  twlğanı tıñdamaytın wrpaq tuadı.

 Güljaz QIDIQBEKOVA

e-islam.kz

4366 ret jalpı oqıldı 3 ret bügin oqıldı
No votes yet.
Please wait...

Dobavit' kommentariy

Vaş e-mail ne budet opublikovan. Obyazatel'nıe polya pomeçenı *