ءبىلىم سالاسىنا رەفورما جاساۋ وڭاي، وڭالتۋ قيىن…

  • «ءۇش تۇعىرلى ءتىل» ساياساتى تۋرالى نە بىلەسىز؟ بۇل تۋرالى سىزگە قانداي مالىمەتتەر جەتكىزىلدى؟
  • مەن ءوزىم قازبىلىم (kazbilim.kz) پورتالىنىڭ رەداكتورى رەتىندە دە، ونىڭ ۇستىنە ءبىلىم سالاسى مەن ۇرپاق تاربيەسى تۋرالى ۇنەمى قالام تەربەپ، باسپا بەتىندە جازىپ سىزىپ جۇرگەن قوعامنىڭ بەلسەندى ازاماتى رەتىندە «ءۇش تۇعىرلى ءتىل» ساياساتى تۋرالى تولىق بىلەمىن. جاڭا قابىلدانعان جالپى ءبىلىم بەرۋگە ارنالعان 2016-2019 جىلدارعا ارنالعان ءبىلىم باعدارلاماسىن كورىپ تولىق تانىسىپ شىققانمىن. بۇعان دەيىن دە بۇل باعدارلاما تۋرالى ماقالا دا جازدىم، سۇحبات تا بەردىم. سونداي-اق، باعدارلامانىڭ ارتىق-كەمى تۋرالى ءوز ۇسىنىسىمدى قازىرگى مينيستر ەرلان كەنجەعاليۇلى ساعاديەۆپەن ەكى مارتە كەزدەسىپ، جاڭا كومانداسىنا ءوز ۇسىنىستارىمدى جەتكىزدىم. ۇستاز رەتىندە، ۇلتشىل ازامات رەتىندە ءالى دە ءوز ۇستانىمىمدى، ۇسىنىسىمدى باسپا سوزدە دە، تىكەلەي دە جەتكىزەمىن. ايتۋ، زەرتتەپ تۇيگەن ۇسىنىسىمدى جەتكىزۋ مەنىڭ پارىزىم. ال، ونى تىڭداۋ مەن ىسكە اسىرۋ قولىندا تىزگىنى بار جۇرتتىڭ شارۋاسى. بىراق، قوعام سوزىمەن ساناسىپ جاتقان تىزگىندى جۇرت از. مەن تۇگىل ءمۇيىزى قاراعايداي اكادەميك اعالارىمىزدىڭ شىرىلىن تىڭدار ەمەس.

  • ءسىزدىڭ وعان دايىندىعىڭىز قالاي؟ وسىعان بايلانىستى جاڭا وقۋ جىلىنان باستاپ ءۇش تىلدە وقىتۋعا ساباق وقىتۋعا دايىنسىز با؟
  • مەنىڭ جەكە دايىندىعىم نە شەشەدى؟ ەگەر جەكە باسىمدى ايتسا ساباق بەرۋگە دايىنمىن، قاي تىلدە دە. بىراق، قوعام دايىن با؟ مەن تولىق ناقتى ايتا الامىن. ءبىزدىڭ ەلدە ءدال قازىر وسى جاڭا باعدارلامادا كورسەتىلگەن ءتورت جاراتىلىستىق ءپاندى اعىلشىن تىلىندە بەرەتىن مۇعاالىمدەر جالپى قازاقستاننىڭ مەكتەپتەرىن 15%عا عانا قامتي الادى. سەبەبى، بىزدە ءدال وسى پاندەردى اعىلشىن ءتىلى تۇگىل قازاق تىلىندە بەرەتىن مۇعالىمدەر جەتىسپەيدى. ءتىپتى كەي اۋىلدىق مەكتەپتەردە جوق، وزگە ءپاننىڭ مۇعالىمى بەرەدى. سوندىقتان، بۇل باعدارلامانىڭ ىسكە اسۋى دا مۇمكىن ەمەس. شىنايى جاعدايعا قاراۋ كەرەك. زەرتتەۋ كەرەك، ءبىلىم سالاسىنا اسىعىس نەمەسە ءاتۇستى ەشقانداي رەفورما جاساۋعا بولمايدى. بىلىمگە اسىعىس جاسالعان رەفورما ۇلتتىق تراگەديااعا اينالىپ كەتۋى مۇمكىن.
  • ءوزىڭىزدىڭ جەكە كوزقاراسىڭىز بويىنشا بۇل باستامانىڭ ارتىق-كەمشىلىگىن ايتىپ بەرسەڭىز. دۇرىس پا، الدە بۇرىس پا؟
  • مەن ۇستاز رەتىندە، وسى سالانى تولىق بىلەتىن ازامات رەتىندە تۇبەگەيلى قارسىمىن. قازىرگى كۇندە قابىلدانىپ وتىرعان باعدارلاما نەگىزىندە ءۇش ءتىلدى وقىتۋ ماسەلەسى قوعامدا وزەكتى تالقىلانۋدا. بىراق بۇل جۇيە ءدال قازىرگى كەزدە قىبلداۋ ەلدىڭ ءبىلىم سالاسىن ارتقا كەتىرەدى، سونىمەن بىرگە قازاق تىلىنە جاسالعان اۋىر قيانات بولادى.

بىرىنشىدەن، ءتىل – بايلانىس قۇرالى، ۇلتتىڭ قۇندىلىعى. قازىر ءبىز مەملەكەتتەن ۇلكەن كولەمدە اقشا شاشىپ، اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەتپەسەك تە، اعىلشىن ءتىلى وزدىگىنەن داميدى، كەرەك جۇرت وزدىگىنەن ۇيرەنەدى. قازىر ءبارىمىز ويلايمىز «اعىلشىن ءتىلى، ويباي، عىلىمنىڭ قاينار كوزى» دەپ. اينالايىن مەملەكەتتىڭ بار ۇرپاعى عىلىم قۋا ما؟  الدە، ەلدىڭ ءبارى جوعارى ءبىلىم الىپ، دوكتور اتانا ما؟ ول مۇمكىن ەمەس قوي؟ جوق الدە، بەسىك جىرىن اعىلشىنشا ايتاتىن انالار مەن اعىلشىنشا سويلەيتىن كۇزەتشىلەر كەرەك پە بىزگە؟ ونىڭ ۇستىنە اعىلشىن ءتىلى سۇرانىسقا يە، عىلىمعا نەمەسە شەتەلگە بارىپ وقيتىن، زەرتتەۋمەن شۇعىلداناتىن جۇرت اعىلشىندى ولارسىز-اق وزدەرى وقىپ الادى… قازىردىڭ وزىندە وقۋشىلاردىڭ اعىلشىن ءتىلى دەڭگەيى قازاق ءتىلىنىڭ دەڭگەيىنەن ەكى ەسە جوعارى…

ەكىنشىدەن، عىلىم ءتىلى دەگەندەرگە. ءيا، عىلىم ءتىلى. بىراق، مەكتەپتە ءپاندى وقىتۋ كەرەك ەمەس. اعىلشىن ءتىلى ءپانىن جەكە وقىتۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرسا جەتكىلىكتى. ونىڭ ۇستىنە بۇكىل ەل عىلىم سالاسىنا بارمايدى ءارى بۇكىل ەل شەتەلگە شىعىپ قىزمەت ەتپەيدى. ونىڭ ۇستىنە عىلىمدى ۇلتتىڭ تىلىندە دامىتۋ باستى بولاشاق بولۋ قاجەت. ەگەر اعىلشىنسىز دامىمايتىن بولسا، جاپونداردىڭ، قىتايلاردىڭ عىلىمى دامىمايتىن ەدى. الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان وتكەن عاسىردا «قازاق ءتىلى عىلىم تىلىنە اينالماي، شىنايى مەملەكەتتىك تىلگە اينالمايدى،»- دەگەن ەدى، اقيقاتى سول!

ۇشىنشىدەن، مەكتەپتەگى شىنايى جاعداي، ورتا بىلىمدەگى اۋىر ماسەلەلەردى تۇسىنبەي تۇرىپ رەفورمادان اۋلاق بولعان ابزال. جالپى ءبىلىم بەرۋدىڭ 2016-2019 جىلدارداعى باعدارلاماسىندا اعىلشىن تىلىندە بەرىلەتىن پاندەردىڭ ءدال قازىرگى كەزدە قازاق تىلىندە بەرەتىن مۇعالىمدەرگە زار بولىپ وتىرعان ساتتە اعىلشىن تىلىندە ساباق بەرەتىن مۇعالىم مەن بۇكىل رەسپۋبليكانى قامتيمىز دەۋ – بۇقانىڭ مۇرنىن جۇدىرىقپەن تەسۋ.

ءبىز زەرتتەۋ جۇرگىزدىك، مىسالى استاناداعى 100-گە جۋىق مەكتەپكە اعىلشىن تىلىندە حيميا ءپانىن بەرەتىن 100 مۇعالىمدى دايىنداۋ ءۇشىن كەمىندە 10 جىل كەرەك… ال، اۋىلدارعا شە؟ اعىلشىن تۇگىلى ءدال وسى پاندەردى قازاقشا بەرەتىن مۇعالىم جوق، حيميا ءپانىن فيزيكا، ينفورماتيكا، كەيدە، ءتىپتى، دەنە شىنىقتىرۋ ءپانى مۇعالىمى بەرىپ جۇرگەن جەرلەر ءالى دە بار ەكەنى ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس. سوندا دەيمىن-اۋ، دون كيحوتتىڭ تىرلىگى كىمگە كەرەك؟! «توقال سيىر ءمۇيىز سۇرايمىن دەپ ءجۇرىپ، قۇلاعىنان ايىرىلىپتى» دەيتىن ەدى اتام قازاق. سول سەكىلدى ءبىلىمدى ۇيىتپاق تۇگىلى ءىرىتىپ، تەنتىرەتىپ جىبەرەمىز عوي…

كورپەگە قاراي كوسىلگەن دۇرىس-اۋ!

تورتىنشىدەن، ءبىز تاجىريبەدەن وتكىزدىك دەپ، قاراپايىم مەكتەپتى نزم-مەن نەمەسە كتل-مەن سالىستىرۋ ەڭ ۇلكەن قاتەلىك. ول مەكتەپتەر مەن قاراپايىم مەكتەپتەردەگى ايىرماشىلىق وتە ۇلكەن. 1) مۇعالىمدەردىڭ ايىرماشىلىعى، جالاقىنىڭ ايىرماشىلىعى… 2) وقۋشىنىڭ قابىلەتىنىڭ، وتباسىلىق مۇمكىندىگىنىڭ… 3) مەكتەپتىڭ ايىرماشىلىعى: بازانىڭ، زەرتحانانىڭ، ءبىر اۋىسىمدىلىقتىڭ… مەن قاراپايىم مەكتەپپەن، دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپتە دە ساباق بەردىم، بىراق ولاردى ءبىر كوزقاراسپەن قاراۋ مۇمكىن ەمەس.

بەسىنشىدەن، بيىل مەكتەپ بىتىرۋشىلەردىڭ 74%-ى قازاق تىلىندە، 26 % ورىس تىلىندە ۇبت تاپسىردى، ەگەر وسى باعىتپەن كەتە بەرسەك ەندى 5 ارى كەتسە 10 جىلدا بۇل كورسەتكىش قازاق ءتىلدى وقۋشى 90% ورىس ءتىلدى كورسەتكىش 10% — عا تۇسەدى. وسى باعىتپەن كەتە بەرسە بۇل وزدىگىنەن ەشقانداي قارجى توگۋسىز-اق شەشىلەدى. وعان بولا مەملەكەتتەن قىرۋار قارجى بولگەنشە سول قارجىنى وقۋلىق ساپالاندىرۋ، مەكتەپتەردى زەرتحانالارمەن تولىقتاۋ ۇستازداردىڭ جاعدايىن جاساۋعا جۇمساسا ەكى جەپ بيگە شىعار ەدى: 

اتتەڭ، ءبىر كەم دۇنيە! قازىر ورىس مەكتەبىنە تەك ورىس ءتىلدى قازاقتاردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى جانە رەسەيگە كەتۋ نيەتى بار ورىستار عانا وقىتادى. ال، باسقا ۇلتتاردىڭ كوبىسى بالاسىن قازاق مەكتەپتەرىنە بەرۋ ءۇردىسى باستالعالى ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى.

سونداي-اق، قازاق مەكتەپتەرىنىڭ ءبىلىم ساپاسى ورىس مەكتەپتەرىنەن ارتتا دەگەن تۇسىنىكتەن وياناتىن كەز-كەلدى عوي. جاي عانا دالەل: استانا قالاسىنىڭ مەكتەپتەرىنىڭ رەيتىنگىسىنىڭ الدىڭعى 10-دىعىندا ءبىر دە ءبىر ورىس مەكتەبى جوق، 8 قازاق مەكتەبى جانە 2 ارالاس مەكتەپ بار. بۇل قازاق مەكتەپتەرىنىڭ تومەن ەمەس، كەرىسىنشە باياعىدا ورىس مەكتەپتەرىن ارتقا تاستاپ كەتكەنىن كورسەتەدى.  سول ءۇشىن دە، ورىس مەكتەبى نەمەسە ورىس ءتىلدى بالالار دەپ، باسى ارتىق پروبلەما ويلاپ تاپقاندى قويۋ كەرەك، قازاقستاندا ەندى 5-6 جىلدان سوڭ تەك قازاق مەكتەپتەرى عانا بولادى، قالعانى وزدىگىنەن قازاق ءتىلدى مەكتەپتەرگە الماسادى، تەك قالىپتاسقان ۇردىسپەن وقۋلىق پەن ۇستازدار قوسىنىن ساپالاندىرۋ ەڭ ءتيىمدى امال.

  • وندا ءوزىڭىزدىڭ قانداي ۇسىنىسىڭىز بار؟
  • ءبىرىنشى، باستاۋىش سىنىپقا، تىم بولماعاندا، 1 – 3 – سىنىپقا ءۇش ءتىلدى ەنگىزۋدەن باس تارتۋ كەرەك.

ەكىنشى، ورتا بۋىندا اعىلشىن تىلىندە باسقا پاندەردى وقىتۋدى دارىندى بالالار مەكتەپتەرىنىڭ قۇزىرىنا قالدىرعان دۇرىس. بۇعان سەبەپ، ءدال قازىرگى دەڭگەيدە جاراتىلىستىق پاندەردەن مۇعالىم جەتىسپەيدى. سونىمەن بىرگە، رەسپۋبليكاداعى بەلدى مۇعالىمدەردىڭ جاسى زەينەتكەرلىككە جاقىنداعان. مىسالى، ءوزىم بىلەتىن استانا مەكتەپتەرىن قوسا ايتقاندا، حيميا ءپانىن اعىلشىنشا ساپالى جۇرگىزە الاتىن مۇعالىمنىڭ سانى 10- عا جەتپەيدى. بۇنداي جاعدايدا، اعىلشىن تىلىندە وقىتۋعا كوشۋ – فورماشىلدىق پەن ساپاسىزدىققا ۇرىندىرادى. سونىمەن بىرگە، عىلىمنىڭ ءتىلىن مۇلدەم باسقا تىلدە ۇيرەنۋ قازاق تىلىنە جاسالعان قاستاندىق بولادى.

ۇشىنشىدەن، ورىس تىلىندە وقىتىلاتىن ءپان ەتىپ، دۇنيە ءجۇزى تاريحىن تاڭداپ الۋ – وتە ءساتسىز جاسالعان شەشىم. سەبەبىن ايتار بولساق، اقپارات قۇرالدارىنىڭ ورىس باسپاسوزىنە تاۋەلدى بولۋىنان ەندى قۇتىلىپ كەلە جاتىرمىز. ال، دۇنيە ءجۇزى تاريحىن ورىس تىلىندە وقىتساق، ءبىزدىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان بۋىن دۇنيەگە كوزقاراسىن ورىس اقپاراتىنىڭ نەگىزىندە قالىپتاستىرادى. بۇعان جول بەرمەۋ كەرەك.

تورتىنشىدەن، مەكتەپتە وقىتىلاتىن ورىس ادەبيەتى ءپانى قىسقارتىلۋ كەرەك. ونىڭ ورنىنا قازاق تىلىندە اۋدارما نەگىزىندە وقىتىلاتىن «الەم ادەبيەتى» ءپانىن ەنگىزۋ كەرەك. سەبەبى، ەندىگى بۋىن ۇرپاق تەك قانا ورىس ادەبيەتىمەن ەمەس، الەم ادەبيەتىمەن سۋسىنداۋى كەرەك.

سوڭىندا بەس كۇندىك وقۋ اپاتاسىنا بايلانىستى ءبىر ءسوز، بەس كۇندىك وقۋ اپتاسىن ەنگىزۋ دۇرىس-اق، پايدالى جاعى كوپ. بىراق وسى بەس كۇندىك وقۋ اپتاسىن ەنگىزگەندە، جىل سوڭىن قاتتى سوزباي، توقساندىق وقۋ فورماسىن ستۋدەنتتەردىكى سەكىلدى سەمەسترلىك وقىتۋ جۇيەسىنە كوشىرە سالماسقا؟ اتتەڭ، مەنەن اقىل سۇرامايدى عوي… بەس كۇن وقىساق ءارى ەكى توقسان سوڭىندا ءبىر دەمالساق دۇرىس قوي، مۇمكىن قىسقى دەمالىستىڭ سۋىق كۇنىنە بايلانىستى ۇزارتارمىز…

مولدير اپسەيتوۆا، «جۇلدىزدار وتباسى» جۋنالى ءتىلشىسى

جۇلدىزدار وتباسى جۋرنالىنىڭ 2016 جىلى 8 سانىنان

8866 رەت جالپى وقىلدى 28 رەت بۇگىن وقىلدى
No votes yet.
Please wait...

2 كوممەنتاريا

  1. سانات سۇگىرالى   •  

    اياتجان!
    مەن سەنىڭ پىكىرىڭدى بۇرىنعى مۇعالىم رەتىندە، بۇرىنعى مەكتەپ باسشىسى رەتىندە دە وتە دۇرىس دەپ قۇپتايمىن. مەندە بۇرىن وسى ماسەلەلەر جونىندە ءوز پىكىرىمدى جازعانمىن، اكادەميكتەر مەن پەداگوگيكا عالىمداردارىن تىڭداماي جاتقاندا بيلىك ءبىزدىڭ ايتقانىمىزدى نە ىستەسىن؟ جالپى مەن، مەكتەپتە «ۋنيۆەرسالنىي » مۇعالىم بولادى دەگەنگە سەنبەيمىن، مۇعالىم ءوز ءپانىنىڭ ادىسكەرى بولۋى مۇمكىن، سولاي بولۋى كەرەك تە، ال فيزيك اعىلشىن ءتىلىن سول ءپاننىڭ مۇعالىمى رەتىندە وقۋشىلارعا جەتكىزە الاتىندىعىنا سەنبەيمىن. ءتىپتى اعىلشىن ءتىلىن ءسۇيىپ وقيتىن وقۋشىلار الدىندا وقىتۋشى كۇلكىگە اينالۋى مۇمكىن، ونداي جاعداي بولعاندا. ءسوزدىڭ توق ەتەرى: «ارتىق قىلامىز دەپ ءجۇرىپ، تىرتىق قىلماساق «، رەفورمادان گورى مۇعالىمنىڭ ستاتۋسىنا كوپ كوڭىل ءبولۋ كەرەك ەدى

    No votes yet.
    Please wait...
  2. داۋلەت   •  

    پىكىرىڭىزگە تولىق قوسىلامىن!

    No votes yet.
    Please wait...

دوباۆيت كوممەنتاري

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *