BİLİM SALASINA REFORMA JASAU OÑAY, OÑALTU QIIN…

  • «Üş twğırlı til» sayasatı turalı ne bilesiz? Bwl turalı sizge qanday mälimetter jetkizildi?
  • Men özim Qazbilim (kazbilim.kz) portalınıñ redaktorı retinde de, onıñ üstine bilim salası men wrpaq tärbiesi turalı ünemi qalam terbep, baspa betinde jazıp sızıp jürgen qoğamnıñ belsendi azamatı retinde «üş twğırlı til» sayasatı turalı tolıq bilemin. Jaña qabıldanğan jalpı bilim beruge arnalğan 2016-2019 jıldarğa arnalğan bilim bağdarlamasın körip tolıq tanısıp şıqqanmın. Bwğan deyin de bwl bağdarlama turalı maqala da jazdım, swhbat ta berdim. Sonday-aq, bağdarlamanıñ artıq-kemi turalı öz wsınısımdı qazirgi ministr Erlan Kenjeğaliwlı Sağadievpen eki märte kezdesip, jaña komandasına öz wsınıstarımdı jetkizdim. Wstaz retinde, wltşıl azamat retinde äli de öz wstanımımdı, wsınısımdı baspa sözde de, tikeley de jetkizemin. Aytu, zerttep tüygen wsınısımdı jetkizu meniñ parızım. Al, onı tıñdau men iske asıru qolında tizgini bar jwrttıñ şaruası. Biraq, qoğam sözimen sanasıp jatqan tizgindi jwrt az. Men tügil müyizi qarağayday akademik ağalarımızdıñ şırılın tıñdar emes.

  • Sizdiñ oğan dayındığıñız qalay? Osığan baylanıstı jaña oqu jılınan bastap üş tilde oqıtuğa sabaq oqıtuğa dayınsız ba?
  • Meniñ jeke dayındığım ne şeşedi? Eger jeke basımdı aytsa sabaq beruge dayınmın, qay tilde de. Biraq, qoğam dayın ba? Men tolıq naqtı ayta alamın. Bizdiñ elde däl qazir osı jaña bağdarlamada körsetilgen tört jaratılıstıq pändi ağılşın tilinde beretin mwğaalimder jalpı Qazaqstannıñ mektepterin 15%ğa ğana qamti aladı. Sebebi, bizde däl osı pänderdi ağılşın tili tügil qazaq tilinde beretin mwğalimder jetispeydi. Tipti key auıldıq mektepterde joq, özge pänniñ mwğalimi beredi. Sondıqtan, bwl bağdarlamanıñ iske asuı da mümkin emes. Şınayı jağdayğa qarau kerek. Zertteu kerek, bilim salasına asığıs nemese atüsti eşqanday reforma jasauğa bolmaydı. Bilimge asığıs jasalğan reforma wlttıq tragediyaağa aynalıp ketui mümkin.
  • Öziñizdiñ jeke közqarasıñız boyınşa bwl bastamanıñ artıq-kemşiligin aytıp berseñiz. Dwrıs pa, älde bwrıs pa?
  • Men wstaz retinde, osı salanı tolıq biletin azamat retinde tübegeyli qarsımın. Qazirgi künde qabıldanıp otırğan bağdarlama negizinde üş tildi oqıtu mäselesi qoğamda özekti talqılanuda. Biraq bwl jüye däl qazirgi kezde qıbldau eldiñ bilim salasın artqa ketiredi, sonımen birge qazaq tiline jasalğan auır qiyanat boladı.

Birinşiden, til – baylanıs qwralı, wlttıñ qwndılığı. Qazir biz memleketten ülken kölemde aqşa şaşıp, ağılşın tilin üyretpesek te, ağılşın tili özdiginen damidı, kerek jwrt özdiginen üyrenedi. Qazir bärimiz oylaymız «ağılşın tili, oybay, ğılımnıñ qaynar közi» dep. Aynalayın memlekettiñ bar wrpağı ğılım qua ma?  Älde, eldiñ bäri joğarı bilim alıp, doktor atana ma? Ol mümkin emes qoy? Joq älde, besik jırın ağılşınşa aytatın analar men ağılşınşa söyleytin küzetşiler kerek pe bizge? Onıñ üstine ağılşın tili swranısqa ie, ğılımğa nemese şetelge barıp oqitın, zertteumen şwğıldanatın jwrt ağılşındı olarsız-aq özderi oqıp aladı… Qazirdiñ özinde oquşılardıñ ağılşın tili deñgeyi qazaq tiliniñ deñgeyinen eki ese joğarı…

Ekinşiden, Ğılım tili degenderge. Iä, ğılım tili. Biraq, mektepte pändi oqıtu kerek emes. Ağılşın tili pänin jeke oqıtudıñ sapasın arttırsa jetkilikti. Onıñ üstine bükil el ğılım salasına barmaydı äri bükil el şetelge şığıp qızmet etpeydi. Onıñ üstine ğılımdı wlttıñ tilinde damıtu bastı bolaşaq bolu qajet. Eger ağılşınsız damımaytın bolsa, japondardıñ, qıtaylardıñ ğılımı damımaytın edi. Alaş kösemi Älihan Bökeyhan ötken ğasırda «Qazaq tili ğılım tiline aynalmay, şınayı memlekettik tilge aynalmaydı,»- degen edi, aqiqatı sol!

Üşinşiden, Mekteptegi şınayı jağday, orta bilimdegi auır mäselelerdi tüsinbey twrıp reformadan aulaq bolğan abzal. Jalpı bilim berudiñ 2016-2019 jıldardağı bağdarlamasında ağılşın tilinde beriletin pänderdiñ däl qazirgi kezde qazaq tilinde beretin mwğalimderge zar bolıp otırğan sätte ağılşın tilinde sabaq beretin mwğalim men bükil respublikanı qamtimız deu – bwqanıñ mwrnın jwdırıqpen tesu.

Biz zertteu jürgizdik, mısalı Astanadağı 100-ge juıq mektepke ağılşın tilinde himiya pänin beretin 100 mwğalimdi dayındau üşin keminde 10 jıl kerek… Al, auıldarğa şe? Ağılşın tügili däl osı pänderdi qazaqşa beretin mwğalim joq, himiya pänin fizika, informatika, keyde, tipti, dene şınıqtıru päni mwğalimi berip jürgen jerler äli de bar ekeni eşkimge jasırın emes. Sonda deymin-au, Don Kihottıñ tirligi kimge kerek?! «Toqal siır müyiz swraymın dep jürip, qwlağınan ayırılıptı» deytin edi atam qazaq. Sol sekildi bilimdi wyıtpaq tügili iritip, tentiretip jiberemiz ğoy…

Körpege qaray kösilgen dwrıs-au!

Törtinşiden, biz täjiribeden ötkizdik dep, qarapayım mektepti NZM-men nemese KTL-men salıstıru eñ ülken qatelik. Ol mektepter men qarapayım mektepterdegi ayırmaşılıq öte ülken. 1) Mwğalimderdiñ ayırmaşılığı, jalaqınıñ ayırmaşılığı… 2) Oquşınıñ qabiletiniñ, otbasılıq mümkindiginiñ… 3) Mekteptiñ ayırmaşılığı: bazanıñ, zerthananıñ, bir auısımdılıqtıñ… Men qarapayım mekteppen, darındı balalarğa arnalğan mektepte de sabaq berdim, biraq olardı bir közqaraspen qarau mümkin emes.

Besinşiden, biıl mektep bitiruşilerdiñ 74%-ı qazaq tilinde, 26 % orıs tilinde WBT tapsırdı, eger osı bağıtpen kete bersek endi 5 arı ketse 10 jılda bwl körsetkiş qazaq tildi oquşı 90% orıs tildi körsetkiş 10% — ğa tüsedi. Osı bağıtpen kete berse bwl özdiginen eşqanday qarjı tögusiz-aq şeşiledi. Oğan bola memleketten qıruar qarjı bölgenşe sol qarjını oqulıq sapalandıru, mektepterdi zerthanalarmen tolıqtau wstazdardıñ jağdayın jasauğa jwmsasa eki jep bige şığar edi: 

Ätteñ, bir kem dünie! Qazir orıs mektebine tek orıs tildi qazaqtardıñ belgili bir böligi jäne Reseyge ketu nieti bar orıstar ğana oqıtadı. Al, basqa wlttardıñ köbisi balasın qazaq mektepterine beru ürdisi bastalğalı biraz jıldıñ jüzi boldı.

Sonday-aq, qazaq mektepteriniñ bilim sapası orıs mektepterinen artta degen tüsinikten oyanatın kez-keldi ğoy. Jay ğana dälel: Astana qalasınıñ mektepteriniñ reytingisiniñ aldıñğı 10-dığında bir de bir orıs mektebi joq, 8 qazaq mektebi jäne 2 aralas mektep bar. Bwl qazaq mektepteriniñ tömen emes, kerisinşe bayağıda orıs mektepterin artqa tastap ketkenin körsetedi.  Sol üşin de, orıs mektebi nemese orıs tildi balalar dep, bası artıq problema oylap tapqandı qoyu kerek, Qazaqstanda endi 5-6 jıldan soñ tek qazaq mektepteri ğana boladı, qalğanı özdiginen qazaq tildi mektepterge almasadı, tek qalıptasqan ürdispen oqulıq pen wstazdar qosının sapalandıru eñ tiimdi amal.

  • Onda öziñizdiñ qanday wsınısıñız bar?
  • Birinşi, bastauış sınıpqa, tım bolmağanda, 1 – 3 – sınıpqa üş tildi engizuden bas tartu kerek.

Ekinşi, orta buında ağılşın tilinde basqa pänderdi oqıtudı darındı balalar mektepteriniñ qwzırına qaldırğan dwrıs. Bwğan sebep, däl qazirgi deñgeyde jaratılıstıq pänderden mwğalim jetispeydi. Sonımen birge, respublikadağı beldi mwğalimderdiñ jası zeynetkerlikke jaqındağan. Mısalı, özim biletin Astana mektepterin qosa aytqanda, himiya pänin ağılşınşa sapalı jürgize alatın mwğalimniñ sanı 10- ğa jetpeydi. Bwnday jağdayda, ağılşın tilinde oqıtuğa köşu – formaşıldıq pen sapasızdıqqa wrındıradı. Sonımen birge, ğılımnıñ tilin müldem basqa tilde üyrenu qazaq tiline jasalğan qastandıq boladı.

Üşinşiden, orıs tilinde oqıtılatın pän etip, dünie jüzi tarihın tañdap alu – öte sätsiz jasalğan şeşim. Sebebin aytar bolsaq, aqparat qwraldarınıñ orıs baspasözine täueldi boluınan endi qwtılıp kele jatırmız. Al, dünie jüzi tarihın orıs tilinde oqıtsaq, bizdiñ ösip kele jatqan buın düniege közqarasın orıs aqparatınıñ negizinde qalıptastıradı. Bwğan jol bermeu kerek.

Törtinşiden, mektepte oqıtılatın orıs ädebieti päni qısqartılu kerek. Onıñ ornına qazaq tilinde audarma negizinde oqıtılatın «älem ädebieti» pänin engizu kerek. Sebebi, endigi buın wrpaq tek qana orıs ädebietimen emes, älem ädebietimen susındauı kerek.

Soñında bes kündik oqu apatasına baylanıstı bir söz, bes kündik oqu aptasın engizu dwrıs-aq, paydalı jağı köp. Biraq osı bes kündik oqu aptasın engizgende, jıl soñın qattı sozbay, toqsandıq oqu formasın studentterdiki sekildi semestrlik oqıtu jüyesine köşire salmasqa? Ätteñ, menen aqıl swramaydı ğoy… Bes kün oqısaq äri eki toqsan soñında bir demalsaq dwrıs qoy, mümkin qısqı demalıstıñ suıq künine baylanıstı wzartarmız…

Moldir Apseytova, «Jwldızdar otbası» junalı tilşisi

Jwldızdar otbası jurnalınıñ 2016 jılı 8 sanınan

11197 ret jalpı oqıldı 3 ret bügin oqıldı
Rating: 1.0/5. From 1 vote.
Please wait...

2 kommentariya

  1. Sanat Sügiräli   •  

    Ayatjan!
    Men seniñ pikiriñdi bwrınğı mwğalim retinde, bwrınğı mektep basşısı retinde de öte dwrıs dep qwptaymın. Mende bwrın osı mäseleler jöninde öz pikirimdi jazğanmın, akademikter men pedagogika ğalımdardarın tıñdamay jatqanda bilik bizdiñ aytqanımızdı ne istesin? Jalpı men, mektepte «universalnıy » mwğalim boladı degenge senbeymin, mwğalim öz päniniñ ädiskeri boluı mümkin, solay boluı kerek te, al fizik ağılşın tilin sol pänniñ mwğalimi retinde oquşılarğa jetkize alatındığına senbeymin. Tipti ağılşın tilin süyip oqitın oquşılar aldında oqıtuşı külkige aynaluı mümkin, onday jağday bolğanda. Sözdiñ toq eteri: «artıq qılamız dep jürip, tırtıq qılmasaq «, reformadan göri mwğalimniñ statusına köp köñil bölu kerek edi

    No votes yet.
    Please wait...
  2. Däulet   •  

    Pikiriñizge tolıq qosılamın!

    No votes yet.
    Please wait...

Dobavit' kommentariy

Vaş e-mail ne budet opublikovan. Obyazatel'nıe polya pomeçenı *