BALASIN ORIS SINIBINA BERETİN QAZAQSTANDIQTARĞA JANIM AŞIDI

El bolamız, Qazaqstanda twramız, wrpağımızdı tärbieleymiz degen adamdar balaların qazaq mektebine, qazaq balabaqşalarına berip jatır. Bwl meniñ sözim emes, bwl Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ 2017 jıdı 20 säuirdegi belgili qalamgerlermen kezdesuindegi sözi. Iä, aqıldı bwl sözdiñ aqiqatın, öz täuelsizdigin jariyalağanına 26 jılına ayaq basqan qazaq eliniñ twrğını üşin däleldeudi qajetetpeytin aksioma.

Büginde orıs mektebine balasın kimder oqıtadı?  Büginde orıs mektebine bolaşağın Qazaq elimen emes, soltüstik körşimen baylanıstıratın qauım oqıtadı, onıñ köbisi tarihi otanına qaytqısı keletin orıs wltı ökilderi men azdağan jatırınan jeringen qaraközderimiz. Basqa birde bir qauım orıs mektebine balasın bermeydi, onı sälden keyin sandar söylegende bayqarsız.

Balañdı qazaq mektebine ber. Bwl kezinde zamananıñ zarına, qaymana qazaqtıñ qayğısına aynalıp, oqıtqısı kelse de qazaq mektebin taba almay äurege tüsken, qazaq mektebin aştıru üşin aytılğan ötken zamandağı wran, al bügin bwl parız! Parız deymiz au, erteñ balasın Qazaq elinde ülken tabısqa jetsin deytin qauımda odan basqa tañdau joq.

Kezinde orıs tilinen äbden tayaq jegen, orıs tilin bilmegendikten köp armanı orındalmay qalğan ata-ana balasın orıs mektebine süyredi, orıstıñ tilin bilu maqsatqa jetudiñ jalğız jolı bolsa, bügin zaman keri aynaldı. Bügin bazbireu qanşa moyındağısı kelmese de tarih öz degenin jasaytındığın dälededi. Twğırlı täuelsizdigimiz twrğan sätte endi bälkim on jılda, bälkim odan da bwrın Qazaqstanda qazaq tilin bilmeytin adamğa tabısqa jetetin aua joq. Bwl – qazaq qoğamınıñ siz qalamasañız da qalıptasatın aqiqatı.

Bälkim, balañızdı orıs mektepterine berudegi maqsatıñız, oyıñız basqa şığar, biraq, biz sizge emes, balañızğa janımız aşidı. Sizdiñ oyıñızdan jasap alğan ertegileriñizden auıtqıp şındıqpen qarap, balañızdı qazaq sınıbına aparmasañız barmaq şaynaytınıñızdı oylasam, talanttı balañızğa qastandığıñızdı qolıñızben, jaramsız oyıñızben jasaytınıñızğa küyemin.

Jä, jaqsı, köp söylemeyik, däleldi sözge jüginelik.

Birinşi sebep, Qazaqstan demografiyası, qazaq ülesi. Qazaqstan Respublikasında 1989 jılğı halıq sanağında 16199,2 mıñ adam, onıñ 6 534,6 mıñı yağni, 41% -ı qazaq wltı edi. Al, orıs wltı 6 227,5 mıñı yağni, 38%-ın wstaytın edi. Al qazir şe? Bügingi körsetkiş boyınşa, Qazaqstan halıq sanı 18 million 22 mıñ 500 adam, onıñ işinde 12 million 780 mıñ adam, yağni 71%  qazaqtar, 3 million 710 mıñ adam, yağni 20,6% — orıstar, 613 mıñ adam, yağni 3,4%-ı özbekter. Bwl sandı mälimetter esti adamdı oylandırsa kerek. Qazaq sanınıñ kün sanap artuı men Qazaqstandağı orıs wltı sanınıñ kün sanap kemui Qazaqstandağı orıs tiliniñ qalasa da, qalamasa da qwldırauı ekeni aqiqat.

Qazaq tili memlekettik til märtebesine jüz payız köterilmese de, Qazaq topırağındağı qazaq wltınıñ sandıq ülesi artuına baylanıstı memlekettik deñgeydegi tağına bäribir otıradı.

Ekinşi sebep, orıs tiliniñ älemdik ayasınıñ tarıluı. Keñestik kezdeñderde älemniñ 400 millionğa juıq adamı orıs tilin resmi qoldansa büginde bwl körsetkiş 200 millionğa jetpeydi. Negizinen jalğız Reseydiñ memlekettik tili. Bwl halıqaralıq tilder tobındağı orıs tiliniñ eşqanday da älemdik ornınıñ joq ekeniniñ däleli. Ne özi twratın eldiñ memlekettik tili emes, ne älemdik ornı joq, qwldırap bara jatqan tildegi mektepke balasın beru balasınıñ bolaşağına jasalğan qiyanat demeske şara joq.

Üşinşi sebep, qazaq mektepteriniñ bilim sapasınıñ artuı. Kezinde alğaş mektepke barıp jürgen kezde qazaq mektepterinde bilim joq, orıs mektepteri jaqsı bilim beredi degen qoldan jasalğan ertegi bar edi. Biraq, uaqıt onıñ da ötirik ekenin däleldedi. Men emes, sandar söylesin…

2016 jılı wlttıq birıñğay testileude 125 tolıq balın jinağan 19 oquşınıñ bäri tek qazaq sınıbınıñ tülegi, Respublika boyınşa joğarı körsetkiş körsetken 10 mekteptiñ 8 taza qazaq mektebi, biri orıs, biri aralas mektep.

2017 jıl 139 ball jinağan Tasan Sayat Eltaywlı qazaq mektebiniñ tülegi, 2017 jılı üzdik körsetkiş te qazaq mektepteriniñ enşisinde.

Soñğı bes jılda WBT nätijesi boyınşa da, jalpı reyting boyınşa da qazaq mektepteri oq boyı ozıq twr. Mısalı, Astana qalasınıñ üzdik 10 mekteptiñ qatarında 8-i taza qazaq mektebi.

Älemdik pändik olimpiadada oza şauıp altınnan alqa tağınıp, eldiñ atın şığarıp jürgender qazaq mektepteriniñ oquşılar nemese qazaq-türik liceyleriniñ tülekteri (qazaq-türik liceyinde orıs sınıbı degen tüsinik atımen joq) ekeni jasırın emes.

Bilim salasındağı qanday bäsekede de bastı bäsekeles qazaq mektepteriniñ arasında jüretin bügingi sala mamandarına jasırın emes.

Törtinşi sebep, Bilim granttarınıñ bölinui. Qazaqstan Respublikası joğarı bilim granttarı 2014 jılı 65% qazaq tobı, 35% orıs tobına, 2015 jılı 75% qazaq tobı, 25 % orıs tobına, 2016 jılı da 75% qazaq tobı, 25% orıs tobına bölingen. Al biıl, 2017 jılı joğarı oqu ornına tüsu üşin WBT-ğa qatısuğa 92 827 tülek ötiniş berip, olardıñ 67 627 (76,3%) qazaq tilinde jäne 20 968 (23,6%) orıs tilinde tapsıruğa ötiniş bergen. Bwl körsetkişter biz qanşa saqtap qaluğa tırısqanmen de, joğarı oqu ornındağı orıs toptarı köp ötpey jabılatındığınıñ däleli. Onıñ üstine, soñğı jıldarı elimizdiñ joğarı oqu orındarında orıs toptarınıñ ornına ağılşın tili toptarı aşılıp jatqanı anıq. Endi orıs mektebine bergen balañızdı bolaşaqta qalamasañız da Reseyge aparıp oqıtasız, äytpese qazaq sınıbına jetekteysiz… Basqa tañdau joq! Men orıs sınıbına barıp, bolaşaqta joğarı oqu ornında qinalatın balağa janım aşidı, ata-anasına aqıl keş kirdi me dep…

Al tömengi buında da sol jağday, mısalı Nazarbaev ziyatkerlik mektepterine tapsıruşı tülekterdiñ ülesine qarayıq. Mısalı Astana qalasındağı eki Nazarbaev ziyatkerlik mektepterine 1185 oquşı qazaq sınıbına, 520 oquşı orıs sınıbına ötiniş bergen. Bwl ziyatkerlik mektepterdiñ de birtindep taza qazaq mektepteri qatarına ötetini anıq.

Besinşi sebep, mektepterdegi qazaq sınıptarınıñ ülesi. Qazir elimiz boyınşa 83% bala qazaq sınıptarında, 16% ğa juıq bala orıs sınıbında 1% ğa jetpeytin bala özge tildi mektepterde bilim aladı. Al ötken jılı 2016 jılı 1 sınıpqa barğandardıñ 89% qazaq sınıbına, 10%- dan asar aspası orıs sınıbına barğanın eskersek, bolaşaqta orıs sınıptarın bitiruşiler qazirgi özge tildi mektepti bitiruşer sekildi wlttıq birıñğay testileudi qazaq tilinde tapsıruğa mäjbür ekeni anıq. Sebebi, özi 10%-ğa jetpeytin orıs sınıptarınıñ balalarınñ jartısınan köbi qazaq elinde oqımaytın etnikalıq orıstar ekenin esersek, bolaşaqta joğarı oqu ornına tüsuge tapsıruşılardıñ orıs tildi ülesi 5%-ğa jetpeytini eşqanday da qwpiya emes.

 Tarih tek alğa jıljidı, onı keri şegeru eşkimniñ qolınan kelmeytini aqiqat. Qazaq tiliniñ örkendeui, qazaq qoğamınıñ köterilui de däl solay. Orıs tildi qauım qanşa janın sala qorğasa da, tıraştansa da bolaşaqta qazaq eli üşin №1 til ol – qazaq tili. Qazaq tili tek zañda emes, ömirde, ekonomikada, qoldanısta qattıraq aytqanda Qazaqstanda nan tauıp jeude, ömir sürude bilmese bolmaytın til boları anıq. Onı bilik jasamaydı, onı qazaq wltınıñ küşeyui men tarih özi jasaydı. Sol kezde balañız köpten bölinip qalmasın deseñiz, tabısqa jetsin deseñiz onda bügin oylanbasqa şara joq.

Altınşı sebep, üş tildi oqıtu jüyesiniñ ornauı. Şının aytqanda eşqanday üş tildi bağdarlama joq, onıñ atı üş tildi oqıtu bolğanımen zatı qos tildi oqıtu bağdarlaması ekeni bağdarlamanıñ jüyesin körip jürgen bizge tüsinikti. Mağan senbeseñiz, Elbası Nwrswltan Nazarbaevtıñ 2017 jılğı halıqqa arnağan joldauında: «…atap aytqanda, üş tildi oquğa kezeñ-kezeñmen köşu mäselesi boyınşa wsınıstar äzirlensin. Qazaq tiliniñ basımdığı saqtaladı. Onıñ äri qaray damuına zor köñil bölinedi. Sonımen qatar, büginde ağılşın tili – jaña tehnologiya, jaña industriya, jaña ekonomika tili. Qazirgi kezde 90% aqparat ağılşın tilinde jariyalanadı, 2019 jıldan bastap 10-11 sınıptarda keybir pänderdi ağılşın tilinde oqıtatın bolamız. Bwl mäseleni tiyanaqtı oylanıp, aqılmen şeşu qajet», — deydi.

Mine, endi Elbasınıñ sözine jaqsı män bersek, üş tilde bilim beruge kezeñ-kezeñimen köşemiz, biraq qazaq tiline basımdılıq saqtaladı, tipti arı qaray damidı, — dep aşıq aytılıp otır. Al, qazaq tiliniñ basımdılığı saqtalsa, onıñ üstine dami tüsse, qazirgi üşinşi til bolıp twrğan ağılşın tili qay tildiñ esebinde damuı kerek, ärine, orıs tiliniñ orın bosatuınan, — degen söz. Renjimeñder bwl meniñ şeşimim emes, Elbasınıñ şeşimi…

Elbası Nwrswltan Nazarbaev «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» attı maqalasında da «Biz aldağı birneşe jılda gumanitarlıq bilimniñ barlıq bağıttarı boyınşa älemdegi eñ jaqsı 100 oqulıqtı ärtürli tilderden qazaq tiline audarıp, jastarğa dünie jüzindegi tañ­daulı ülgilerdiñ negizinde bilim aluğa mümkindik jasaymız. 2018-2019 oqu jılınıñ özinde studentterdi osı oqulıqtarmen oqıta bastauğa tiispiz», — dedi. Qarañız orıs tiline emes, qazaq tiline audarıladı. Bwl ürdis Qazaqstanda bolaşaqta äldeneşe esege damidı, sebebi, orıs tili – ğılım tili degen qoldan jasalğan qiyal-ğajayıp ertegige eşkim de senbeydi, ğılımdı tikeley ağılşın tilinen alu mümkindigi twrğanda eşkim orıs şovinizmi aralasqan orıs tilidi oqu qwraldarına eşkim jüginbeydi.

Jetinşi sebep, orıs tildi sapalı maman tapşılığı. Birde Şımkent qalası äkimi Ğabidolla Äbdirahımovtıñ orıs mektepteri üşin mwğalimderdi Resey men Ukrainadan da aldırudı wsınıp külkige qalğanı bärimizdiñ esimizde bolar. Orıs mektebine sabaq beretin sapalı mwğalim azaydı, bwl ürdis auırlamasa oñalmaydı. Oğan jäne bir dälel, 2017 jılı 4 şilde küni Astana qalası bilim basqarması baspasöz qızmeti feysbkutağı öz paraqşasında: «Qazirgi tañda orıs sınıptarına sabaq beretin bastauış mamandarınıñ tapşılığına baylanıstı, 1-şi orıs sınıptarına qwjattar uaqıtşa qabıldanbaydı. Mwğalim alğan küni qabıldau boyınşa aqparat jariyalaymız», — degen aqparat tarattı. Mine, endi orıs sınıbına sapalı maman tabu tügil, mamandıq iesinin tabudıñ özi ülken mäsele…

Osı ürdispen şınayı qarasaq, bolaşaqta tipti orıs mektebi degen tüsinik joğalatın kün de alıs emes. Qarapayım mısal, Astana qalası köşirilip kelgennen beri birde bir taza orıs mektebi aşılmadı, orıs tilinde bilim berip kelgen mektepterdiñ birazı aralas mektepke, tipti taza qazaq mektepterine aynalıp ülgergenin körip otırmız. 

Büginde qazaq mektepteriniñ tülekteri älemniñ aldıñğı qatarlı oqu ornında Europanıñ törinde, AQŞ-tıñ men degen universitetteriniñ ayasında bilim alıp jürgeni eşkimge de jasırın emes. Al, orıs sınıbın bitirgen bala arı ketse Mäskeuden twraq tabar…

Oylanıñız!

Täuelsizdiktiñ şirek ğasırın qortındılağan el üşin büginde jaña qwndılıqtar boy köterdi. Uaqıt pen tarih özi köp dünieni retteytini tüsinikti küyge jetti. Basqasın aytpağanda orıs tildi aqparattıq ortanıñ eşqanday küşi qalmağanı, qazaq basılımdarınıñ küş alğanı, ornınıñ nığayğanı anıq.

Basqasın aytpağanda, äleumettik jeliniñ özinde orıs tilinde köterilgen mäselege jwrt nazar audarmaydı da. Al, däl sol mäsele qazaq tilinde köterilse mıñdağan jwrt talqığa saladı. Bwl äleumettik ortanıñ qazaq ortasına ığısuı.

Qazaqta köp qorqıtadı, tereñ batıradı,  degen tämsil bar, bazbireuler janın sala orıs tilin qorğasa da, siz balañızdı orıs sınıbına berseñiz de, Qazaq elindegi orıs tili endi oñ jambasımen twrmaydı. Siz teñizge qarsı şıqpañız, biz sizdiñ balañızğa janımız aşidı, janımız aşığandıqtan aytamız.

Balañdı qazaq mektebine ber! Bwl kezinede wlttı saqtau üşin aytılğan wran bolsa, bwl künde wrpaqqa janı aşığannan aytılatın aqıl. Siz balañızdı joğarı belesten körgiñiz kele me, aldağı oqu jılında balañız qazaq mektebine auıstırıñız, qazaq mektebine beriñiz, mwnı qazaq esiñ barda eliñdi tap deydi…  Sizder de esteriñiz barda elderiñizdi tabıñızdar…

Balam erteñ qoğamnan oqşaulanıp qalmasın deseñiz, onda bügin oylanıñız, eskertu bizge parız!

 

Ayatjan Ahmetjan. Respublikalıq «KAZBILIM» ortalığı direktorı.

2776 ret jalpı oqıldı 9 ret bügin oqıldı
No votes yet.
Please wait...

Dobavit' kommentariy

Vaş e-mail ne budet opublikovan. Obyazatel'nıe polya pomeçenı *