دالاعا شاشىلعان دارىن

ادام مەملەكەتتىڭ باستى قۇندىلىعى، ادامي رەسۋرس كۇللى بايلىقتىڭ باستاۋى. ادامي كاپيتالىنىڭ باستاۋ كوزى پارتاداعى بالا! ءبىزدىڭ پارتاداعى بالالار مەملەكەتتىك كارتادان تىسقارى جۇرۋگە ءھام تىسقارى ءبىلىم الۋعا نەگە قۇمار؟ 11 جىل وقىتقان بالامىز وتانىنىڭ قۇشاعىنان جىلۋ ء(بىلىم) ىزدەمەي، نەگە شەت جاعالاپ كەتتى؟ ءوز بالالارىنا مۇلدە گرانت بولمەيتىن قىتاي قازاقستان بالاسىنا كەلگەندە نەگە مىڭداپ گرانت بولەدى؟ رەسەيلىك جوعارى وقۋ ورىندارى سولتۇستىك تۇگىلى وڭتۇستىكتىڭ مەكتەپتەرىنەن تۇلەك «ۇرلاۋعا» نەگە قۇمار؟ ەلدىڭ ۇلتتىعى بار، مەملەكەتتىگى بار، جەكەسى بار جوعارى وقۋ ورىندارى نەگە قالادان اتتاپ سىرتقا شىقپايدى؟ بۇگىندە شەتەلدە وقۋ نەگە «مودا»؟ حالىقارالىق عىلىم باسەكەسىنەن مەدال تاققان قازاق بالاسىن باۋىرعا باسار، وزىنە ستۋدەنت ەتەر ۋنيۆەرسيتەت بىزدە نەگە جوق؟ بۇل سۇراقتار بۇگىن ءبىزدى ويلاندىرماسا، ەرتەڭ ەلدى وكىنتەرى انىق…

ون ءبىر جىل مەملەكەتتەن ءار بالانىڭ ءبىلىم الۋىنا قىرۋار قارجى بولىنەتىنىن، ءبىر تۇلعانىڭ قالىپتاسۋىنا الدەنەشە ادامنىڭ تەر توگەتىنىن، وزگەلەرگە دايىن ەڭبەك كۇشىن ۇلەستىرىپ وتىرعانىمىزدى ەسكە الساق، ەل ءۇشىن شەكسىز شىعىن، ەكونوميكالىق، ادامي كاپيتال ءھام شاشىلعان دارىن.

اۋەلدەن باستايىق، ناتيجەسىنە ەمەس، نەگە دەگەن سەبەپكە ۇڭىلەيىك، ءبىزدىڭ تۇلەكتەر نەگە شەتەل اسۋعا قۇمار، بالكىم، ءماجبۇر؟!

بۇنىڭ ەڭ اۋەلگى سەبەبى، بىزدىڭ وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەر مەملەكەتتىڭ ماسىلدارى، ولار وقۋشى ىزدەمەيدى، وزدەرى جارناماسىن جاساپ ءبىر مەكتەپتىڭ ەسىگىن قاقپايدى، ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەردە مەنەدجمەنت اتىمەن جوق. ۇكىمەت دەگەن تەڭىز، ەبىن تاۋىپ جەڭىز، – دەگەن جۇيەنى ۇستاعان. ۇكىمەتتەن گرانت بولىنەدى، ول گرانتقا تالاسىپ (ۋنيۆەرسيتەتكە ەمەس) بالەن مىڭداعان ستۋدەنت كەلەتىنىن جاقسى بىلەدى. گرانتپەن كەلەتىن وقۋشىنىڭ قاراجاتى جوعارىدان توگىلەدى، ول وزەگىڭدى تالدىرماس ۇكىمەتتىڭ اقشاسى. ال وسى دۇرمەكتە اقشاسى جەتىپ اقىلى وقۋعا تاعى كەلەتىنىن بىلەدى. بۇل قاراجاتتار الەمدىك الدىڭعى مىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قاتارىنان قۇلاپ قالماۋعا جەتەدى، ال ۇزدىك جۇزدىككە تالپىنۋ ەستەرىندە جوق تا شىعار…

دالەلسىز سىنادى دەپ جۇرەر، ءبىر عانا مىسالمەن نۇكتە قويا كەتەلىك، وتكەن جىلى ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىڭ فورماتى وزگەرىپ، تاڭداۋ پاندەرىنىڭ كلاسسيفيكاتسياسى جاڭالانعاندا تۇلەكتەر قاي پاندەردى تاڭداساق قانداي ماماندىققا تۇسەمىز، قانداي ۋنيۆەرسيتەتتە قانداي ماماندىق بار دەپ سانسىرادى، الەۋمەتتىك جەلىدەگى جەكەمىزدە ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن، ماماندىق تاڭداۋ تۋرالى سەمينار-ترەنينگتەردى وتكىزۋگە ءبىز ءماجبۇر بولدىق. بىراق، سەلت ەتىپ ماماندىقتارى، ولارعا تۇسۋگە بولاتىن جولدارى تۋرالى اقپارات تاراتقان ءبىر ۋنيۆەرسيتەت بولمادى. بىزگە بارماعاندا قايدا بارادى، – دەگەن كەسىرلىك قوي تاعى سول. سونىڭ ناتيجەسى بولار قازۇۋ، ەۇۋ باستاعان ءبىراز ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ حيميا كافەدراسى قابىلدايتىن ستۋدەنت تاپپاي بوس قالدى. سەبەبى، كوپ تۇلەك حيميانىڭ ءبىراز سالاسىنا حيميا-فيزيكا تاڭداۋ كەرەكتىگىن، تۇسىنبەي، ەسەسىنە حيميا-بيولوگيا تاڭداعانداردىڭ سانىن مىڭداپ ءوسىرىپ، بۇل باعىتتا جۇرتقا گرانت جەتپەي جاتتى. ال حيميا فيزيكا باعىتىندا بولىنگەن گرانتقا تالاپكەر تابىلمادى. ءيا، ءبىز نەگە وسىندايمىز…

ەكىنشىدەن، شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ايداعانى بەس ەشكى، بىراق ءبىزدىڭ ەلدە ىسقىرىقتارى جەر جەرادى. ەلگە جامان بولسا دا شەتەلدە وقىدى دەگەن اتاق كەرەك، ءتىپتى ومسكى مەن تومسكى نەمەسە قىتايدىڭ قيىر شەتىندەگى الەم تۇگىل وزدەرى بىلمەيتىن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىلىمى بىزدەن وزىپ تۇرعانى شامالى، بىراق، بالام شەتەلدە وقىدى دەيتىن ماقتان كەرەك. شەتەلدە ءبىلىم الدىم دەيتىن ساسىق كوكىرەك كەرەك. سول ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ بىلىمىنەن گورى اۋىلدا تۇرعان كوللەدج ارتىق ەكەنىن ەسكەرمەيمىز، ءيا، اتام قازاق اۋىلداستىڭ اۋزى ساسىق، – دەپ مەڭزەپ كەتپەپ پە ەدى…

ءدال وسى جەردە ءبىزدىڭ «بولاشاقپەن» كەلگەندەردىڭ اسەرى باسىم، بۇگىندە ولار، قاراپايىم ەمەس، شەندى، شەكپەندى. بىراق، ولار وقىپ كەلگەندەي الەمنىڭ وزىق ۋنيۆەرسيتەتى بولسا ءبىر ءسارى، سايدا سانى، قۇمدا ءىزى جوق، اتى بار زاتى جوق ۋنيۆەرسيتەتتەر ەلىمىزدىڭ ءدال وسى كەمشىلىگىن جاقسى ءبىلىپ العان. كەلەدى، مەكتەپتەردى ەمىن-ەركىن ارالايدى، جارناماسىن جاسايدى، قاجەتتى وقۋشىسىن ارتىنان ەرتەدى دە كەتەدى. قايتىپ ورالارى نەعايبىل!

ۇشىنشىدەن، عالامدىق الپاۋىتتاردىڭ تاعى سول الەمدىك ساياساتتارى! قاجەتتى دارىندى ەڭبەك كۇشتەرىن وزىنە تارتۋ، تەگىن وقىتىپ، دايىن اسقا تىك قاسىق بولۋ. بىلايشا ايتقاندا ەكى جەپ بيگە شىعۋ، ءوزىنىڭ ۇستەمدىگىن مولايتا ءتۇسۋ. باسقاسىن ايتپاعاندا، رەسەي، قىتاي، ۇلىبريتانيا، اقش، گەرمانيا، شاحيا ءتىپتى، بەرىدەگى بەلورىستار دا ءتىلىمىزدى ۇيرەن دە تەگىن وقى دەپ جەلەۋلەتىپ ءجۇر. جىلدا ون مىڭداپ بالا رەسەي، بەس مىڭداپ بالا قىتاي اسسا، سول شاماداعى بالا كارى قۇرلىققا اتتاناتىنىن ساندى مالىمەتتەردى زەردەلەگەن ادامعا قيىن ەمەس…

ءوز بالاسىنا گرانت بەرمەيتىن قىتاي نەگە قازاق بالاسىنا قۇمار، ارينە، ورتالىق ازياداعى، تىلدىك، دىلدىك، ەكونوميكالىق ۇستەمدىگىن دامىتۋ ءۇشىن، ءوز مايىن وزىنە قۋىرۋدىڭ ەڭ تاماشا جولى… ال رەسەي ءۇشىن قازاقستانداعى ورىس ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك تىلگە بىرتىندەپ ورىن بوساتىپ بارا جاتقانى ۇنامايدى، سول ۇشىندە تىلدىك ۇستەمدىككە، بايىرعى كۇشىن ساقتاۋعا بىردەن-ءبىر جول قازاق جاستارىن ءوز ەلىنە، ءوز تىلىندە وقىتۋ. وعان، رەسەيدىڭ قازاقستاننىڭ سولتۇستىك بولىمىنەن گورى وڭتۇستىكتەن شاكىرتتى كوبىرەك ىزدەيتىنى دالەل بولسا كەرەك.

تورتىنشىدەن، ۋنيۆەرسيتەتتەگى ءبىلىم ساپاسى… ارينە، ءبارى ساپاسىز ەمەس، بىراق…

بىردە مەملەكەتتىك گرانت يەگەرلەرىنىڭ ءتىزىمى شىققاندا ماماندىق تاڭداۋ تۋرالى كوپ سۇراق تۋىندادى، بىردە، ماشينادا كەلە جاتسام، راديودا ەلگە تانىمال ءبىر اعامىز: «ءبىزدىڭ جاستار ەكونوميكا مەن زاڭ سالاسىن تاڭداي بەرەدى»، – دەپ ۇرىپ وتىر. ءيا، ولار سول سالانى تاڭدايدى، ول شىندىق، بىراق مەكتەپ ءبىتىرۋشى تۇلەكتەردە بۇدان باسقا تاڭداۋ جوق، امالسىز…

نەگە؟ نەگە ولار تەك وسى سالانى گرانت سانى از ەكەنىن، وقۋعا ءتۇسۋ مۇمكىندىگى از ەكەنىن بىلە تۇرا تاڭدايدى، – دەپ ويلانىپ زەرتتەپ كورگەن ادام بار ما؟

سەبەپ، بىزدە مەكتەپتە گۋمانيتارلىق جانە جاراتىلىستىق ءبىلىمنىڭ بەرىلۋىنىڭ ساپاسىنىڭ ارتۇرلىلىگىندە. ورتا ءبىلىم 10-11 سىنىپتاردا قوعامدىق-گۋمانيتارلىق سىنىپ جانە ماتاماتيكا-جاراتىلىستانۋ باعىتى بولىپ ەكى توپقا بولىنەدى. گۋمانيتارلىق سىنىپتاردا فيزيكا، حيميا، بيولوگيا پاندەرى اپتاسىنا 1 ساعات. ال اپتاسىنا ءبىر ساعاتپەن بۇل سالالارعا ءىشىنارا بولماسا بارۋى مۇمكىن ەمەس. ال ماتەماتيكا-جاراتىلىستانۋ باعىتىنىڭ بالالارى شە؟ ءيا، ول جەردە فيزيكا، حيميا، بيولوگيا پاندەرىنىڭ ساعات سانى جاقسى، بىراق ساپاسى شە؟ ساپاسى جوققا ءتان دەپ ايتپاسقا شارا جوق. نەگە؟

سەبەپ، ءبىرىنشى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەپتەرى، قازاق-تۇرىك ليتسەيلەرى جانە ۇلكەن قالالارداعى از ساندى مەكتەپتەرى بولماسا، ەلدەگى مەكتەپتەردىڭ 80%-دا زەرتحانا جوق، بارىنىڭ كوبى «مۇراجاي مۇلىكتەرى». وقۋشى ارى كەتسە تولىق ەمەس مۇمكىندىكتەرمەن جىلىنا ءبىر نەمەسە ەكى رەت قانا جۇمىس جاسايدى. ال تاجىريبە كورمەگەن بالادان ساپا كۇتەمىز بە؟ قىزىعۋشىلىق كۇتەمىز بە؟ ەكىنشىدەن، ەلىمىزدە ەڭ تاپشى مۇعالىمدەر دە وسى ماتەماتيكا-جاراتىلىستانۋ باعىتى. اۋىلداردا حيميا، فيزيكا، بيولوگيانى ساعاتى تولماعان باسقا مۇعالىمدەر بەرەدى. ەندى، ول كىسىلەردەن ساپا سۇراپ كورىڭىز… ساپاسىز، تولىمسىز بەرىلگەن ءبىلىمنىڭ سالاسىنا بارۋعا قاي بالا بەتتەسىن، مۇنداي جاعدايداعى بىلىمگە كىم قىزىقسىن؟…

جاراتىلىستىق زەرتحانالارىمىز ۋنيۆەرسيتەتتەردە دە بار مەن جوقتىڭ ورتاسى. ونداي مۇمكىندىكپەن ەسى دۇرىس مامان شىقپايتىنىن ەستى قاۋىم بىلەدى، بىلگەن سوڭ الىستايدى…

گۋمانيتارلىق سالاعا كەلسەك، شەنەۋنىك بولعىسى كەلەتىن قاۋىم كوپ، ال، شەنەۋنىك بولۋ ءۇشىن شەتتەن وقۋ پارىز سەكىلدى بولىپ كەتتى بۇل كۇندە.

بەسىنشىدەن، وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ وقۋ اقىسىنىڭ قىمباتتىعى. قاراپايىم ءبىر عانا مىسال، ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە ەكى شەت ءتىلى دەگەن ماماندىقتى وقۋ ءۇشىن جىلىنا 850-900 مىڭدى ۋنيۆەرسيتەتكە تولەيسىز، بىراق جاتاقحانادان ورىن جوق، پاتەر جالداپ وقيتىنىڭىزدى ەسكەرسەڭىز بۇل قاراجاتتىڭ كولەمى جىلىنا 1 ميلليون 200 مىڭنان اسىپ جىعىلادى. بۇل اقشامەن ءبىراز شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتە 4 جىلدى تولىق تامامداۋعا بولادى. وسىدان كەيىن، اقىلى وزىمىزدە وقى، ءوز قارجىڭ ەلدە قالسىن دەپ ايتۋ، جالعان پاتريوتتىق بولاتىنى انىق.

ەلدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەر نەگە قىمبات، سەبەبى ولارعا اقىلى ءبولىم ستۋدەنتىنەن مەملەكەتتىك گرانتتىڭ بالاسىن وقىتقان بىرىنشىدەن جەڭىل، ەكىنشىدەن، اقشاسى مول. ال، اقىلى بولىمدە بالا وقىتۋ پروبلەماسى اۋىر. «وقىساڭ وسىنى شىداپ تولەپ وقى، وقىماساڭ سەنسىز دە مۇرتىمىزدى بالتا شاپپايدى» دەگەن قيال باسىم… قيال ەمەس، شىندىعى سول، بىزدە مەملەكەت جەكە بانكتى اسىرايدى، ونىڭ قاسىندا ۋنيۆەرسيتەتتى اسىراعانى دۇرىس قوي دەيسىڭ كەيدە…

سول سەبەپتەن دە شىعار ۋنيۆەرسيتەت دارىندى بالالاردى ىزدەپ جۇگىرمەيدى، شەتەلدە الەمدىك پاندىك وليمپيادالاردا جۇلدەگەر اتانىپ، موينىنا التىن، كۇمىس مەدال اسىنىپ جاتقان دارىندى بالالارعا ىزدەپ ءجۇرىپ گرانت بەرىپ جۇرگەن وتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتى ءالى كورمەدىم. ءتىپتى وزىمىزدە حالىقارالىق فيزيكا، حيميا وليمپيادالارى الدەنەشە مارتە ءوتتى، سولارعا كەلىپ، مارپاتتاۋىنا قاتىسىپ، گرانت سىيلاپ جۇرگەن ەلدىڭ ۋنيۆەرسيتەتىن وسى باعىتتا جۇمىس ىستەگەلى ون جىلعا جۋىقتاسا دا ءالى كورمەدىم. ال، رەسەيدىڭ ۋنيۆەرسيتەتى ەلدىڭ ەڭ ۇزدىك مەكتەپتەرىن تورۋىلداپ جۇرەدى، ءتىپتى، قاي جەردە الەمدىك ءبىلىم دوداسى بولسا سوندا، ءوز جارناماسىن جاساپ ۇلگەرەدى. ال بىزدىكىلەرگە دارىندى بالا كەرەگى جوق… سەبەبىن، جوعارىدا ايتتىق…

مىنە وسىدان كەيىن، ەلىمىزدە مەكتەپ ءبىتىرىپ جاتقان باسقاسىن ايتپاعاندا دارىندى بالالارعا ارنالعان دەگەن ستاتۋسى بار 150-گە جۋىق مەكتەپتىڭ ءبىر جىلعى ءبىتىرۋشى تۇلەگىنىڭ تەڭ جارتىسى، شەتەل اساتىنىن ەسكەرسەك، ەلگە ادام كەرەك ەمەس پە، ەلگە دارىن ءدارى ەمەس پە، – دەپ قىنجىلاسىڭ…

باعانادان ءبىرازىڭىز، شەتەلگە بارىپ ءبىلىم السا نە بولىپتى، – دەپ وتىرعان بولارسىزدار، ءيا، ولاردىڭ ماقساتى تەك ءبىلىم بەرۋ، ءبىزدىڭ بالالاردىڭ قارىم-قابىلەتىن ارتتىرۋ بولسا مەيلى عوي… بىراق، سول كەتكەننەن مول كەتەتىنىن قانشامىز ويلادىق… ەلدىڭ جان سانىن وسىرەمىز دەپ سىرتتان شاقىرىپ جۇرگەندە ىشىمىزدەن، باسقا ەمەس ينتەللەكتۋال بۋىنىمىز سىرتقا شاشىلىپ جاتقانىن ەسكەرمەيتىنىمىز وكىنىشتى، ارينە…

پەدەگوگيكادا بالا اق پاراق، وعان نە جازساڭ سونى وقيسىڭ، – دەيتىنىن بىلەتىن شىعارمىز… وندا سول اق پاراققا وزگەلەر جازۋ جازىپ، قالاعانىن وقىپ جۇرگەنى ويلاندىرسا كەرەك…

اياتجان احمەتجان. رەسپۋبليكالىق «KAZBILIM» ورتالىعى ديرەكتورى.

«استانا اقشامى» گازەتى

2796 رەت جالپى وقىلدى 6 رەت بۇگىن وقىلدى
No votes yet.
Please wait...

دوباۆيت كوممەنتاري

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *