DALAĞA ŞAŞILĞAN DARIN

Adam memlekettiñ bastı qwndılığı, adami resurs külli baylıqtıñ bastauı. Adami kapitalınıñ bastau közi partadağı bala! Bizdiñ partadağı balalar memlekettik kartadan tısqarı jüruge häm tısqarı bilim aluğa nege qwmar? 11 jıl oqıtqan balamız otanınıñ qwşağınan jılu (bilim) izdemey, nege şet jağalap ketti? Öz balalarına mülde grant bölmeytin Qıtay Qazaqstan balasına kelgende nege mıñdap grant böledi? Reseylik joğarı oqu orındarı soltüstik tügili oñtüstiktiñ mektepterinen tülek «wrlauğa» nege qwmar? Eldiñ wlttığı bar, memlekettigi bar, jekesi bar joğarı oqu orındarı nege qaladan attap sırtqa şıqpaydı? Büginde şetelde oqu nege «moda»? Halıqaralıq ğılım bäsekesinen medal' taqqan qazaq balasın bauırğa basar, özine student eter universitet bizde nege joq? Bwl swraqtar bügin bizdi oylandırmasa, erteñ eldi ökinteri anıq…

On bir jıl memleketten är balanıñ bilim aluına qıruar qarjı bölinetinin, bir twlğanıñ qalıptasuına äldeneşe adamnıñ ter tögetinin, özgelerge dayın eñbek küşin ülestirip otırğanımızdı eske alsaq, el üşin şeksiz şığın, ekonomikalıq, adami kapital häm şaşılğan darın.

Äuelden bastayıq, nätijesine emes, nege degen sebepke üñileyik, bizdiñ tülekter nege şetel asuğa qwmar, bälkim, mäjbür?!

Bwnıñ eñ äuelgi sebebi, bizdiñ otandıq universitetter memlekettiñ masıldarı, olar oquşı izdemeydi, özderi jarnamasın jasap bir mekteptiñ esigin qaqpaydı, bir sözben aytqanda, bizdiñ universitetterde menedjment atımen joq. Ükimet degen teñiz, ebin tauıp jeñiz, – degen jüyeni wstağan. Ükimetten grant bölinedi, ol grantqa talasıp (universitetke emes) bälen mıñdağan student keletinin jaqsı biledi. Grantpen keletin oquşınıñ qarajatı joğarıdan tögiledi, ol özegiñdi taldırmas ükimettiñ aqşası. Al osı dürmekte aqşası jetip aqılı oquğa tağı keletinin biledi. Bwl qarajattar älemdik aldıñğı mıñ universitettiñ qatarınan qwlap qalmauğa jetedi, al üzdik jüzdikke talpınu esterinde joq ta şığar…

Dälelsiz sınadı dep jürer, bir ğana mısalmen nükte qoya ketelik, ötken jılı wlttıq birıñğay testiñ formatı özgerip, tañdau pänderiniñ klassifikaciyası jañalanğanda tülekter qay pänderdi tañdasaq qanday mamandıqqa tüsemiz, qanday universitette qanday mamandıq bar dep sansıradı, äleumettik jelidegi jekemizde tüsindiru jwmısın, mamandıq tañdau turalı seminar-treningterdi ötkizuge biz mäjbür boldıq. Biraq, selt etip mamandıqtarı, olarğa tüsuge bolatın joldarı turalı aqparat taratqan bir universitet bolmadı. Bizge barmağanda qayda baradı, – degen kesirlik qoy tağı sol. Sonıñ nätijesi bolar QazWU, EWU bastağan biraz wlttıq universitettiñ himiya kafedrası qabıldaytın student tappay bos qaldı. Sebebi, köp tülek himiyanıñ biraz salasına himiya-fizika tañdau kerektigin, tüsinbey, esesine himiya-biologiya tañdağandardıñ sanın mıñdap ösirip, bwl bağıtta jwrtqa grant jetpey jattı. Al himiya fizika bağıtında bölingen grantqa talapker tabılmadı. Iä, biz nege osındaymız…

Ekinşiden, şeteldik universitetterdiñ aydağanı bes eşki, biraq bizdiñ elde ısqırıqtarı jer jeradı. Elge jaman bolsa da şetelde oqıdı degen ataq kerek, tipti Omski men Tomski nemese Qıtaydıñ qiır şetindegi älem tügil özderi bilmeytin universitetiniñ bilimi bizden ozıp twrğanı şamalı, biraq, balam şetelde oqıdı deytin maqtan kerek. Şetelde bilim aldım deytin sasıq kökirek kerek. Sol universitetterdiñ biliminen göri auılda twrğan kolledj artıq ekenin eskermeymiz, iä, atam qazaq auıldastıñ auzı sasıq, – dep meñzep ketpep pe edi…

Däl osı jerde bizdiñ «bolaşaqpen» kelgenderdiñ äseri basım, büginde olar, qarapayım emes, şendi, şekpendi. Biraq, olar oqıp kelgendey älemniñ ozıq universiteti bolsa bir säri, sayda sanı, qwmda izi joq, atı bar zatı joq universitetter elimizdiñ däl osı kemşiligin jaqsı bilip alğan. Keledi, mektepterdi emin-erkin aralaydı, jarnamasın jasaydı, qajetti oquşısın artınan ertedi de ketedi. Qaytıp oraları neğaybıl!

Üşinşiden, ğalamdıq alpauıttardıñ tağı sol älemdik sayasattarı! Qajetti darındı eñbek küşterin özine tartu, tegin oqıtıp, dayın asqa tik qasıq bolu. Bılayşa aytqanda eki jep bige şığu, öziniñ üstemdigin molayta tüsu. Basqasın aytpağanda, Resey, Qıtay, Wlıbritaniya, AQŞ, Germaniya, Şahiya tipti, beridegi Belorıstar da tilimizdi üyren de tegin oqı dep jeleuletip jür. Jılda on mıñdap bala Resey, bes mıñdap bala Qıtay assa, sol şamadağı bala käri qwrlıqqa attanatının sandı mälimetterdi zerdelegen adamğa qiın emes…

Öz balasına grant bermeytin Qıtay nege qazaq balasına qwmar, ärine, ortalıq aziyadağı, tildik, dildik, ekonomikalıq üstemdigin damıtu üşin, öz mayın özine quırudıñ eñ tamaşa jolı… Al Resey üşin Qazaqstandağı orıs tiliniñ memlekettik tilge birtindep orın bosatıp bara jatqanı wnamaydı, sol üşinde tildik üstemdikke, bayırğı küşin saqtauğa birden-bir jol qazaq jastarın öz eline, öz tilinde oqıtu. Oğan, Reseydiñ Qazaqstannıñ soltüstik böliminen göri oñtüstikten şäkirtti köbirek izdeytini dälel bolsa kerek.

Törtinşiden, universitettegi bilim sapası… Ärine, bäri sapasız emes, biraq…

Birde memlekettik grant iegerleriniñ tizimi şıqqanda mamandıq tañdau turalı köp swraq tuındadı, birde, maşinada kele jatsam, radioda elge tanımal bir ağamız: «Bizdiñ jastar ekonomika men zañ salasın tañday beredi», – dep wrıp otır. Iä, olar sol salanı tañdaydı, ol şındıq, biraq mektep bitiruşi tülekterde bwdan basqa tañdau joq, amalsız…

Nege? Nege olar tek osı salanı grant sanı az ekenin, oquğa tüsu mümkindigi az ekenin bile twra tañdaydı, – dep oylanıp zerttep körgen adam bar ma?

Sebep, bizde mektepte gumanitarlıq jäne jaratılıstıq bilimniñ beriluiniñ sapasınıñ ärtürliliginde. Orta bilim 10-11 sınıptarda qoğamdıq-gumanitarlıq sınıp jäne matamatika-jaratılıstanu bağıtı bolıp eki topqa bölinedi. Gumanitarlıq sınıptarda fizika, himiya, biologiya pänderi aptasına 1 sağat. Al aptasına bir sağatpen bwl salalarğa işinara bolmasa baruı mümkin emes. Al matematika-jaratılıstanu bağıtınıñ balaları şe? Iä, ol jerde fizika, himiya, biologiya pänderiniñ sağat sanı jaqsı, biraq sapası şe? Sapası joqqa tän dep aytpasqa şara joq. Nege?

Sebep, birinşi Nazarbaev ziyatkerlik mektepteri, qazaq-türik liceyleri jäne ülken qalalardağı az sandı mektepteri bolmasa, eldegi mektepterdiñ 80%-da zerthana joq, barınıñ köbi «mwrajay mülikteri». Oquşı arı ketse tolıq emes mümkindiktermen jılına bir nemese eki ret qana jwmıs jasaydı. Al täjiribe körmegen baladan sapa kütemiz be? Qızığuşılıq kütemiz be? Ekinşiden, elimizde eñ tapşı mwğalimder de osı matematika-jaratılıstanu bağıtı. Auıldarda himiya, fizika, biologiyanı sağatı tolmağan basqa mwğalimder beredi. Endi, ol kisilerden sapa swrap köriñiz… Sapasız, tolımsız berilgen bilimniñ salasına baruğa qay bala bettesin, mwnday jağdaydağı bilimge kim qızıqsın?…

Jaratılıstıq zerthanalarımız universitetterde de bar men joqtıñ ortası. Onday mümkindikpen esi dwrıs maman şıqpaytının esti qauım biledi, bilgen soñ alıstaydı…

Gumanitarlıq salağa kelsek, şeneunik bolğısı keletin qauım köp, al, şeneunik bolu üşin şetten oqu parız sekildi bolıp ketti bwl künde.

Besinşiden, otandıq universitetteriniñ oqu aqısınıñ qımbattığı. Qarapayım bir ğana mısal, Euraziya wlttıq universitetinde eki şet tili degen mamandıqtı oqu üşin jılına 850-900 mıñdı universitetke töleysiz, biraq jataqhanadan orın joq, päter jaldap oqitınıñızdı eskerseñiz bwl qarajattıñ kölemi jılına 1 million 200 mıñnan asıp jığıladı. Bwl aqşamen biraz şeteldik universitette 4 jıldı tolıq tämämdauğa boladı. Osıdan keyin, aqılı özimizde oqı, öz qarjıñ elde qalsın dep aytu, jalğan patriottıq bolatını anıq.

Eldegi universitetter nege qımbat, sebebi olarğa aqılı bölim studentinen memlekettik granttıñ balasın oqıtqan birinşiden jeñil, ekinşiden, aqşası mol. Al, aqılı bölimde bala oqıtu probleması auır. «Oqısañ osını şıdap tölep oqı, oqımasañ sensiz de mwrtımızdı balta şappaydı» degen qiyal basım… Qiyal emes, şındığı sol, bizde memleket jeke bankti asıraydı, onıñ qasında universitetti asırağanı dwrıs qoy deysiñ keyde…

Sol sebepten de şığar universitet darındı balalardı izdep jügirmeydi, şetelde älemdik pändik olimpiadalarda jüldeger atanıp, moynına altın, kümis medal' asınıp jatqan darındı balalarğa izdep jürip grant berip jürgen otandıq universitetti äli körmedim. Tipti özimizde halıqaralıq fizika, himiya olimpiadaları äldeneşe märte ötti, solarğa kelip, marpattauına qatısıp, grant sıylap jürgen eldiñ universitetin osı bağıtta jwmıs istegeli on jılğa juıqtasa da äli körmedim. Al, Reseydiñ universiteti eldiñ eñ üzdik mektepterin toruıldap jüredi, tipti, qay jerde älemdik bilim dodası bolsa sonda, öz jarnamasın jasap ülgeredi. Al bizdikilerge darındı bala keregi joq… sebebin, joğarıda ayttıq…

Mine osıdan keyin, elimizde mektep bitirip jatqan basqasın aytpağanda darındı balalarğa arnalğan degen statusı bar 150-ge juıq mekteptiñ bir jılğı bitiruşi tüleginiñ teñ jartısı, şetel asatının eskersek, elge adam kerek emes pe, elge darın däri emes pe, – dep qınjılasıñ…

Bağanadan birazıñız, şetelge barıp bilim alsa ne bolıptı, – dep otırğan bolarsızdar, iä, olardıñ maqsatı tek bilim beru, bizdiñ balalardıñ qarım-qabiletin arttıru bolsa meyli ğoy… Biraq, sol ketkennen mol ketetinin qanşamız oyladıq… Eldiñ jan sanın ösiremiz dep sırttan şaqırıp jürgende işimizden, basqa emes intellektual buınımız sırtqa şaşılıp jatqanın eskermeytinimiz ökinişti, ärine…

Pedegogikada bala aq paraq, oğan ne jazsañ sonı oqisıñ, – deytinin biletin şığarmız… Onda sol aq paraqqa özgeler jazu jazıp, qalağanın oqıp jürgeni oylandırsa kerek…

Ayatjan AHMETJAN. Respublikalıq «KAZBILIM» ortalığı direktorı.

«Astana aqşamı» gazeti

1385 ret jalpı oqıldı 21 ret bügin oqıldı
No votes yet.
Please wait...

Dobavit' kommentariy

Vaş e-mail ne budet opublikovan. Obyazatel'nıe polya pomeçenı *