«عىلىمدى جوعالتپايمىز دەسەك، پاندىك وليمپيادالار دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ كەرەك»

قاراعاندى وبلىسى ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ وقۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعىندا رەسپۋبليكالىق «KAZBILIM» ورتالىعىنىڭ بىرلەسۋىمەن حيميا ءپانى مۇعالىمدەرىنە ارنالعان «دارىندى بالالاردى انىقتاۋ، ولاردى حيميا ءپانى وليمپياداسىنا دايىنداۋ جولدارى جانە اۋداندىق، وبىلىستىق وليمپيادا ەسەپتەرىن شىعارۋ ادىستەرى» اتتى ءۇش كۇندىك كەشەندى سەمينار ترەنينگ وتكىزىلگەن بولاتىن.ءىس-شارا بارىسىندا رەسپۋبليكالىق «KAZBILIM» ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اياتجان احمەتجانمەن سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى. شىنايى ورىلگەن اڭگىمەنى قاز-قالپىندا نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.

 — اياتجان اعا، جالپى پاندىك وليمپيادالاردىڭ جاس ۇرپاق ءۇشىن ماڭىزدىلىعى قانداي؟

— ءبىز بالالارىمىزدى عىلىم سالاسىنان، تەحنولوگيا سالاسىنان كورگىمىز كەلسە، پاندىك وليمپيادالاردىڭ سالماعىن ارتتىرۋىمىز كەرەك. سەبەبى، پاندىك وليمپيادا، ول – عىلىمنىڭ مەكتەپتەگى ەڭ العاشقى باسقىشى. عىلىمعا دەگەن ىزدەنىس قالىپتاستىرۋعا، عىلىمنىڭ سىرىنا ۇڭىلۋگە پاندىك وليمپيادالاردىڭ وتە ۇلكەن ورنى بار. قازىر الەم ەلدەرىمەن قاتار قازاقستانداۇلكەن-ۇلكەن حالىقارالىق كومپانيالاردا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن قازاق بالالارى بار. ولار كەزىندە قازاقستانداعى پاندىك وليمپيادالاردا، حالىقارالىق وليمپيادالاردا جەڭىمپاز بولعان.الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ گرانتىن جەڭىپ الىپ وقىعان ەلىمىزدىڭ وليمپيادا جەڭىمپازدارى بار.بۇلار ەلىمىزدە كوپ دارىپتەلمەگەن.

ءبىز سپورتتىق وليمپيادالارعا كوپ ءمان بەرەمىزدا، ال عىلىم سالاسىنداعى پاندىك وليمپيادالاردى، وقۋشىلار اراسىنداعى وليمپيادالاردى ەلەۋسىز قالدىرامىز. بۇل ءبىزدىڭ عىلىمعا دەگەن كوزقاراسىمىزدىڭ الىدە ەلەۋسىز ەكەندىگىنىڭ بەينەسى. بولاشاق ساتباەۆتار، مارعۇلاندار تۋىلسىن دەسەك،باسقاسىن ايتپاعاندا بۇگىنگى اسقار جۇمادىلداەۆتىڭ ءىزىن جالعاستىرۋشىلار تۋىلسىن دەسەك، وندا ءبىز پاندىك وليمپيادالاردى قازىرگى سپورتتىق وليمپيادالار دەڭگەيىنە قالايدا كوتەرۋىمىز كەرەك. ءدال سونىڭ جەڭىمپازدارىنسپورتتىق وليمپيادانىڭ جەڭىمپازدارى سياقتى ماندايى جارقىراتىپ، جاريا ەتۋ كەرەك. البەتتە، سودان كەيىن عانا ونى بۇكىل ەل تانيدى. مىسالى، دانيار ەلەۋسىنوۆ دەسەڭىز ەلدىڭ ءبارى تانيدى، ال الەمدىك وليمپيادادا ەكى مارتە جەڭىمپاز اتانعان ءاشىم قايرات دەسە، جۇرت تۇگىلى اقپارات سالاسىندا جۇرگەن جاندار دا تانىمايدى. قازاقستان چەمپيوناتىنان 3 مارتە،ال الەمدىك وليمپيادادان 2 مارتە التىن العان ول بالانى بۇگىندە كىم تانيدى، كىم دارىپتەپ جاتىر؟! ءبىز عىلىمدى جوعالتىپ جاتىرمىز. عىلىمدى جوعالتپايمىز دەسەك، پاندىك وليمپيادالاردىڭ دەڭگەيىن الىدە جوعارىلاتۋىمىز كەرەك. كوڭىل ءبولىپ، وعان اقپاراتتىق قولداۋ جاساۋىمىز قاجەت.

پاندىك وليمپيادالاردا تاعى قانداي جەتىستىكتەرىڭىز بار؟

-پاندىك وليمپيادادا شىنىن ايتقاندا، ءدال وسى كوڭىل بولىنبەيتىندىكتەن ءبىز وكوپتا جاتقان قىزمەتكەر سياقتىمىز. ءبارىن ءوزىمىز دايىنداپ ءجۇرمىز. مىسالى،قازىرگە دەيىن 7-8 وقۋشىمىز حالىقارالىق دەڭگەيدە 2-3 مارتە كۇمىس، 2-3 مارتە قولا مەدال الدى. ەڭ العاشقى وليمپيادادا ۇزدىك جۇلدەگەر اتانعان وقۋشىم انگليادا وقيدى. ودان كەيىنگى ماسكەۋ وليمپياداسىنان التىن مەدال جەڭىپ العان وقۋشىم قازىر لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 2-كۋرس ستۋدەنتى. ول دا سول وليمپيادانىڭ ناتيجەسىمەن وقۋعا تۇسكەن. ودان كەيىن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە شاكىرتتەرىم بار، سونداي-اق قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندەدە شاكىرتتەرىم وقىپ ءجۇر. ولار دا وسى پاندىك وليمپيادالاردىڭ جەڭىمپازى. رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە بىزدە 10-نان استام جەڭىمپاز، ال استانا قالاسىنىڭ دەڭگەيىندە 100-گە جۋىق جەڭىمپاز بار.

— اعا، ەندى ءسىز باسقارىپ وتىرعان «قازبىلىم» ورتالىعى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز؟

— «قازبىلىم» ورتالىعىنىڭ ماقساتى ء–بىلىم، عىلىمعا وقۋشىلاردى باعىتتاۋ. قازىر شىنىن ايتۋ كەرەك،ەلىمىزدە سپورت ۇيىرمەلەرى جەتكىلىكتى. ءاربىر شوۋمەننىڭ جەكە مەكتەبى بار، ءاربىر ءانشىنىڭ جەكە مەكتەبى بار، ءاربىر ءجۋرناليستىڭ جەكە مەكتەبى بار.ولاردىڭ قولىندا ۇلكەن اقپاراتتىق قۇرال بار. ءدال سونداي باعىتتارعا تاربيەلەۋشى مەكەمەلەر دە جەتەدى. ال عىلىم سالاسىنا، ءبىلىم سالاسىنا ىسكەرلىك پەن كاسىبي تۇرعىدا اينالىسىپ جۇرگەن ورتالىقتار ساناۋلى. سونىڭ ءبىرى رەتىندە جۇمىس جاساپ كەلەمىز. قازىرگە دەيىن ياعني، 3 جىلدان استام ۋاقىتتا 30-عا جۋىق پاندىك وليمپيادالارعا ارنالعان ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى قوسىمشا وقۋ قۇرالىن شىعاردىق.

— سىزدەر قاراعاندى قالاسىنا حيميا ءپانى مۇعالىمدەرىنە ارناپ سەمينار-ترەنينگ جۇرگىزدىڭىزدەر. ال بۇگىنگى تاڭدا قازاقستانداعى حيميا سالاسى قانداي دەڭگەيدە؟

— شىنىن ايتۋ كەرەك، كەز كەلگەن قازاقتى كوشەدە ۇستاپ الىپ قازاقستان تۋرالى ايت دەسەڭىز، ەكى نارسەمەن ماقتانادى. ءبىرى جەرىمەن،ەكىنشىسى جەر استىنداعى بايلىعىمەن.ال سول جەر استىنداعى بايلىقتى اشاتىن عىلىم بىزدە ءالى ۇيقىدا جاتىر. قازاقستاننان جۇزدەگەن ساتباەۆتار، مارعۇلاندار بوكەتوۆتار تۋىلماسا، ءبىزدىڭ استىمىزداعى بايلىق ءبارىبىر جۇرتتىڭ قانجىعاسىندا كەتەدى.ال سونىنەگىزدەيتىن عىلىم – فيزيكا، حيميا، بيولوگيا. بۇل عىلىمدار تاريح دەڭگەيىندە، ادەبيەت دەڭگەيىندە وقىتالاتىن عىلىم ەمەس. ەڭ الدىمەن حيميانى ايتقان كەزدە،زەرتحانالار جانە مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە قارنىم اشادى. ەلباسى نۇرسۇلان نازارباەۆ بيىلعى جولداۋىنىڭ وزىندە «ءبىز ماتەماتيكا-جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنىڭ مەكتەپكە بەرىلۋ ساپاسىن ارتتىرۋىمىز كەرەك» دەپ ايتتى.ال ءبىز ارتتىرامىز دەسەك، ەڭ الدىمەن مەكتەپتىڭ ماتەريالدىق بازاسىن جاساۋىمىز كەرەك. ادامي كاپيتال تۋرالى ايتىلدى.ادامي كاپيتال ماتەريالدىق كاپيتالعا بايلانىستى.مەكتەپتىڭ ماتەريالدىق كاپيتالىن دامىتقاندا عانا، ءبىز ءدال وسى عىلىمداردى تىرىلتە الامىز. سەبەبى، قازاق «مىڭ رەت ەستىگەننەن، ءبىر رەت كورگەن ارتىق» دەيدى.

حيميانى مىڭ رەت ەستىپ ايقايلاعاننان، ءبىر رەت قولمەن ىستەتىپ كورسەتكەن ابزال. سوندىقتان مىندەتتى تۇردە زەرتحانانى تىرىلتپەسەك، قازىرگى دەڭگەيدە حيميانى وقىتىپ جۇرگەن جوقپىز دەپ ساناعان دۇرىس شىعار. ءبىز ءسويتىپ وتىرىپ ەلىمىزدىڭ بايلىعىن كىم كورىنگەن يەلەنىپ جاتىر دەپ اڭگىمە ايتامىز.مۇنايىمىز كەتىپ جاتىر، ءبىزدىڭ ۋرانىمىزدى تاسىپ جاتىر دەيمىز.ول جاي جىلاۋ. ءبىزدىڭ قازىرگى قوعام كوبىندە سەبەپپەن ەمەس، ناتيجەمەن كۇرەسىپ كەتتى. كىم قازىر مەكتەپتەگى حيميانىڭ جاعدايىن، حيميالىق زەرتحانالاردىڭ جاعدايىن ويلايدى؟ شىنىن ايتۋ كەرەك،كوپ جەرلەردەدەمەۋشىلىك ەتىپ،كونتسەرت وتكىزەتىن جاندار جەتكىلىكتى. شەتەلدەرگە سپورتشىلاردى اپارىپ، جارىس وتكىزەتىندەر دە جەتىپ ارتىلادى. بىراق مەكتەپكە زەرتحانا جاساپ بەرەتىن، وقۋلىق جازۋعا كوز مايىن سارقىعان ماماندارعا، قازاق ءتىلدى وقۋ قۇرالدارىن قالىپتاستىرۋعا جۇمىس جاساعان ماماندارعا دەمەۋشىلىك ەتىپ، سولاردىڭ جاساپ قويعان وقۋلىقتارىن باسپادان شىعارىپ جۇرتتىڭ قولدانۋىنا مۇمكىندىك جاسايتىن ادامدار بىزدە تاپشى. سوندىقتان بىزدەگى مەملەكەتشىلدىك، بىزدەگى ۇلتجاندىلىق، بىزدەگى پاتريوتتىق ەرىننىڭ دەڭگەيىنەن اسپاي ءجۇر.ءبىز ىسكە كوشكەندە عانا، ناتيجە بەرە الامىز. ءبىز قازىر باسقانى ايتپايىق، اقپاراتتىق كەڭەستىك دامىعان كەزدەYouTube الەۋمەتتىك جەلىسىندە مىڭداعان ورىس تىلىندە ساباقتار بار.ءبىر سىنىپتى ۇيدە وتىرىپ-اق بىتىرۋگە بولاتىن ساباقتار جەتكىلىكتى.ال قازاق كەڭىستىگى ءالى بوس.ءبىز وسى بوس ورىندى تولتىرعىمىز كەلىپ، 3 جىلدان بەرى ءارتۇرلى پاننەن جۇزگە جۋىق ساباقتى ءتۇسىرىپ ورنالاستىردىق.

— ەندى الداعى جوسپارلارىڭىزبەن بولىسسەڭىز…

— قازىرگە دەيىن حيميا پانىنەن،ۇبت، پاندىك وليمپيادالارعا دايىندىق نەگىزىندەجالپى 30-دان استام وقۋلىق شىعاردىق.ءبىز ءوز قاراجاتىمىزبەن شىعارساق، ءبارىبىر ول قاراجاتتى قايتارۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ساتىلىمعا شىعارۋ كەرەك. ال ول دەڭگەيدەگى ساتىلىمدى ءبىر مۇعالىمنىڭ قالتاسى كوتەرەدى، ءبىر مۇعالىمنىڭ قالتاسى كوتەرمەيدى. سوندىقتان ءبىز جالپى رەسپۋبليكانى ماتەريالمەن قامتۋعا شامامىز كەلمەي جاتىر.مەكتەپتەردى تولىعىمەن قامتۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە مۇمكىندىك كەرەك. ەكىنشىدەن، ول قانشا ايتقانمەن زياتكەرلىك ەڭبەك. ول ەڭبەكتى ءبىزدىڭ جۇرت ءالى باعالاۋ دەڭگەيىنە جەتپەي جاتىر. مەن سول وقۋ قۇرالىن جازعان اۆتورلاردىڭ اربىرىنە مۇمكىندىك بەرسەم، ولار ءبىزدىڭ قازاق ەكسپرەسىن ءبىراز تاماشا وقۋ قۇرالدارىمەن كومكەرەتىن ەدى دەپ ويلايمىن. مەن ءوزى سوزدەن قاشاتىن اداممىن.سوندىقتان الداعى جوسپار تۋرالى ۇلكەن دەڭگەيدە اڭگىمە ايتقىم كەلمەيدى. بىراق شاحانوۆ «مەن كەشە قانشانى مويىنداسام، مەندە ەرتەن سونشانى مويىنداتام» دەپ ايتادى عوي.سول سياقتى مەن بۇگىن قانشا جۇرتتىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىن، ءبىلىم كەڭىستىگىن مويىنداسام،ەرتەڭ سول كەڭىستىكتى ءوزىم مويىنداتقىم كەلەدى. سول ءۇشىن تالمايمىن، ىزدەنەمىن جانە مۇنىمەن توقتاپ قالمايمىن.

— ۇستازدارعا، گازەت وقىرماندارىنا ايتار تىلەگىڭىز، بەرەر كەڭەسىڭىز؟

— مۇعالىمدەرگە ءبىر عانا تىلەك ايتام، مارتەبەلەرىڭىز بيىك بولسىن.ءبىز بۇگىن جابىلا مۇعالىمدەرگە مارتەبە سۇرايمىز.ەگەرمارتەبەلى بولعىمىز كەلسە، ءوزىمىز وزگەرۋىمىز كەرەك. ال ءبىز ءوزىمىز وزگەرمەسەك، بىزگە بىرەۋ مارتەبەنى اكەپ بەرمەيدى. قازاق «جىلاماعان بالاعا ەمشەك جوق» دەيدى.ال جىلاۋ ءۇشىن ءوزىننىڭ تولىق حاقىن بولۋ كەرەك. سوندىقتان ۇستازدار حاقىسىمەن قۇقىسىن ءبىلۋى قاجەت.ءبىلىمى الدىنداعى جانە بالاعا دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى، ول – ۇستازدىڭ حاقى، ال قۇقى – ءوزىنىڭ ادامدىق قاسيەتى، قىزمەتتىك مارتەبەسى. حاقىسىن ورىنداۋ كەرەك، قۇقىسىن تالاپ ەتۋ كەرەك. ءدال وسى تۇرعىدا ۇستازدار تولىق وزگەرگەندە عانا، ۇستازداردىڭ مارتەبەسى قايتىپ كەلەدى. ال وزگەرمەسە، ءبىز ماڭگى جىلاپ كەتەمىز.

سونىمەن قاتار بىزدە «لوگيكا» دەگەن جالعان تەرمين بار.جۇرت لوگيكا دەسە، مىقتى، لوگيكاسى شەبەر دەپ ايتىپ جاتادى عوي. بىراق «لوگيكا دەگەنىمىز نە؟» دەگەن كەزدە جۇرت جاۋاپ بەرە المايدى. بىزدەگى لوگيكانىڭ تىكە قازاقشاسى – قيال. قازاقتا قيالى ۇشقىر دەگەن تىركەس بار.ول لوگيكاسى مىقتى دەگەن ءسوزدىڭ بىردەن-ءبىر سينونيمى بولىپ تابىلادى.ال ۇشقىر قيالدى دامىتاتىن نارسە،ول – ادەبيەت. ەرتەگىمەن قيالداپ باتىر بولىپ وسپەگەن بالا،ادەبيەتتەگى كەيىپكەر بولىپ ءومىر ءسۇرىپ قيالداماعان بالا، تولەگەن بولىپ عاشىق بولىپ كورمەگەن، قيالداماعان ادامنىڭ لوگيكاسى ەشقاشان دا جوعارى دەڭگەيدە بولمايدى. ال «حيميا قيىن، اشيدى ميىڭ» دەپ جۇرت ايتاتىن ەڭ قيىن پاندەردىڭ قاتارىنا قوسقان حيميا، ول – وتە تەرەڭ لوگيكانى قاجەت ەتەتىن عىلىم.ال وسى عىلىمعا وسىنشالىق دەڭگەيدە تەرەڭدەۋىمە، مەنىڭ لوگيكامدى وسىنشالىق دەڭگەيگە دامىتقان سول باعاناعى ورالحاندار، سول باياعى قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتىنىڭ قۇنارى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان بارشا قاۋىمعا كىتاپ وقۋعا كەڭەس بەرەمىن.

سۇحباتتاسقان اينۇر ەگىنباي،

«ىزدەنىس»

10999 رەت جالپى وقىلدى 54 رەت بۇگىن وقىلدى
Rating: 1.0/5. From 1 vote.
Please wait...

دوباۆيت كوممەنتاري

ۆاش e-mail نە بۋدەت وپۋبليكوۆان. وبيازاتەلنىە پوليا پومەچەنى *