«Ğılımdı joğaltpaymız desek, pändik olimpiadalar deñgeyin joğarılatu kerek»

Qarağandı oblısı bilim berudi damıtudıñ oqu-ädistemelik ortalığında Respublikalıq «KAZBILIM» ortalığınıñ birlesuimen himiya päni mwğalimderine arnalğan «Darındı balalardı anıqtau, olardı himiya päni olimpiadasına dayındau joldarı jäne audandıq, obılıstıq olimpiada esepterin şığaru ädisteri» attı üş kündik keşendi seminar trening ötkizilgen bolatın.İs-şara barısında Respublikalıq «KAZBILIM» ortalığınıñ direktorı Ayatjan Ahmetjanmen swhbattasudıñ säti tüsken edi. Şınayı örilgen äñgimeni qaz-qalpında nazarlarıñızğa wsınıp otırmız.

 — Ayatjan ağa, jalpı pändik olimpiadalardıñ jas wrpaq üşin mañızdılığı qanday?

— Biz balalarımızdı ğılım salasınan, tehnologiya salasınan körgimiz kelse, pändik olimpiadalardıñ salmağın arttıruımız kerek. Sebebi, pändik olimpiada, ol – ğılımnıñ mekteptegi eñ alğaşqı basqışı. Ğılımğa degen izdenis qalıptastıruğa, ğılımnıñ sırına üñiluge pändik olimpiadalardıñ öte ülken ornı bar. Qazir älem elderimen qatar Qazaqstandaülken-ülken halıqaralıq kompaniyalarda jwmıs istep jürgen qazaq balaları bar. Olar kezinde Qazaqstandağı pändik olimpiadalarda, halıqaralıq olimpiadalarda jeñimpaz bolğan.Älemdik universitettiñ grantın jeñip alıp oqığan elimizdiñ olimpiada jeñimpazdarı bar.Bwlar elimizde köp däriptelmegen.

Biz sporttıq olimpiadalarğa köp män beremizda, al ğılım salasındağı pändik olimpiadalardı, oquşılar arasındağı olimpiadalardı eleusiz qaldıramız. Bwl bizdiñ ğılımğa degen közqarasımızdıñ älide eleusiz ekendiginiñ beynesi. Bolaşaq Sätbaevtar, Marğwlandar tuılsın desek,basqasın aytpağanda bügingi Asqar Jwmadildaevtıñ izin jalğastıruşılar tuılsın desek, onda biz pändik olimpiadalardı qazirgi sporttıq olimpiadalar deñgeyine qalayda köteruimiz kerek. Däl sonıñ jeñimpazdarınsporttıq olimpiadanıñ jeñimpazdarı siyaqtı mandayı jarqıratıp, jariya etu kerek. Älbette, sodan keyin ğana onı bükil el tanidı. Mısalı, Daniyar Eleusinov deseñiz eldiñ bäri tanidı, al älemdik olimpiadada eki märte jeñimpaz atanğan Äşim Qayrat dese, jwrt tügili aqparat salasında jürgen jandar da tanımaydı. Qazaqstan çempionatınan 3 märte,al älemdik olimpiadadan 2 märte altın alğan ol balanı büginde kim tanidı, kim däriptep jatır?! Biz ğılımdı joğaltıp jatırmız. Ğılımdı joğaltpaymız desek, pändik olimpiadalardıñ deñgeyin älide joğarılatuımız kerek. Köñil bölip, oğan aqparattıq qoldau jasauımız qajet.

Pändik olimpiadalarda tağı qanday jetistikteriñiz bar?

-Pändik olimpiadada şının aytqanda, däl osı köñil bölinbeytindikten biz okopta jatqan qızmetker siyaqtımız. Bärin özimiz dayındap jürmiz. Mısalı,qazirge deyin 7-8 oquşımız halıqaralıq deñgeyde 2-3 märte kümis, 2-3 märte qola medal' aldı. Eñ alğaşqı olimpiadada üzdik jüldeger atanğan oquşım Angliyada oqidı. Odan keyingi Mäskeu olimpiadasınan altın medal' jeñip alğan oquşım qazir Lomonosov atındağı Mäskeu memlekettik universitetiniñ 2-kurs studenti. Ol da sol olimpiadanıñ nätijesimen oquğa tüsken. Odan keyin Nazarbaev universitetinde şäkirtterim bar, sonday-aq Qazaq-Britan tehnikalıq universitetindede şäkirtterim oqıp jür. Olar da osı pändik olimpiadalardıñ jeñimpazı. Respublikalıq deñgeyde bizde 10-nan astam jeñimpaz, al Astana qalasınıñ deñgeyinde 100-ge juıq jeñimpaz bar.

— Ağa, endi siz basqarıp otırğan «QAZBİLİM» ortalığı turalı ayta ketseñiz?

— «QAZBİLİM» ortalığınıñ maqsatı –bilim, ğılımğa oquşılardı bağıttau. Qazir şının aytu kerek,elimizde sport üyirmeleri jetkilikti. Ärbir şoumenniñ jeke mektebi bar, ärbir änşiniñ jeke mektebi bar, ärbir jurnalistiñ jeke mektebi bar.Olardıñ qolında ülken aqparattıq qwral bar. Däl sonday bağıttarğa tärbieleuşi mekemeler de jetedi. Al ğılım salasına, bilim salasına iskerlik pen käsibi twrğıda aynalısıp jürgen ortalıqtar sanaulı. Sonıñ biri retinde jwmıs jasap kelemiz. Qazirge deyin yağni, 3 jıldan astam uaqıtta 30-ğa juıq pändik olimpiadalarğa arnalğan ärtürli deñgeydegi qosımşa oqu qwralın şığardıq.

— Sizder Qarağandı qalasına himiya päni mwğalimderine arnap seminar-trening jürgizdiñizder. Al bügingi tañda Qazaqstandağı himiya salası qanday deñgeyde?

— Şının aytu kerek, kez kelgen qazaqtı köşede wstap alıp Qazaqstan turalı ayt deseñiz, eki närsemen maqtanadı. Biri jerimen,ekinşisi jer astındağı baylığımen.Al sol jer astındağı baylıqtı aşatın ğılım bizde äli wyqıda jatır. Qazaqstannan jüzdegen Sätbaevtar, Marğwlandar Böketovtar tuılmasa, bizdiñ astımızdağı baylıq bäribir jwrttıñ qanjığasında ketedi.Al sonınegizdeytin ğılım – fizika, himiya, biologiya. Bwl ğılımdar tarih deñgeyinde, ädebiet deñgeyinde oqıtalatın ğılım emes. Eñ aldımen himiyanı aytqan kezde,zerthanalar jäne mamandardıñ jetispeuşiligine qarnım aşadı. Elbası Nwrswlan Nazarbaev biılğı Joldauınıñ özinde «Biz matematika-jaratılıstanu ğılımdarınıñ mektepke berilu sapasın arttıruımız kerek» dep ayttı.Al biz arttıramız desek, eñ aldımen mekteptiñ materialdıq bazasın jasauımız kerek. Adami kapital turalı aytıldı.Adami kapital materialdıq kapitalğa baylanıstı.Mekteptiñ materialdıq kapitalın damıtqanda ğana, biz däl osı ğılımdardı tirilte alamız. Sebebi, qazaq «mıñ ret estigennen, bir ret körgen artıq» deydi.

Himiyanı mıñ ret estip ayqaylağannan, bir ret qolmen istetip körsetken abzal. Sondıqtan mindetti türde zerthananı tiriltpesek, qazirgi deñgeyde himiyanı oqıtıp jürgen joqpız dep sanağan dwrıs şığar. Biz söytip otırıp elimizdiñ baylığın kim köringen ielenip jatır dep äñgime aytamız.Mwnayımız ketip jatır, bizdiñ uranımızdı tasıp jatır deymiz.Ol jay jılau. Bizdiñ qazirgi qoğam köbinde sebeppen emes, nätijemen küresip ketti. Kim qazir mekteptegi himiyanıñ jağdayın, himiyalıq zerthanalardıñ jağdayın oylaydı? Şının aytu kerek,köp jerlerdedemeuşilik etip,koncert ötkizetin jandar jetkilikti. Şetelderge sportşılardı aparıp, jarıs ötkizetinder de jetip artıladı. Biraq mektepke zerthana jasap beretin, oqulıq jazuğa köz mayın sarqığan mamandarğa, qazaq tildi oqu qwraldarın qalıptastıruğa jwmıs jasağan mamandarğa demeuşilik etip, solardıñ jasap qoyğan oqulıqtarın baspadan şığarıp jwrttıñ qoldanuına mümkindik jasaytın adamdar bizde tapşı. Sondıqtan bizdegi memleketşildik, bizdegi wltjandılıq, bizdegi patriottıq erinniñ deñgeyinen aspay jür.Biz iske köşkende ğana, nätije bere alamız. Biz qazir basqanı aytpayıq, aqparattıq keñestik damığan kezdeYouTube äleumettik jelisinde mıñdağan orıs tilinde sabaqtar bar.Bir sınıptı üyde otırıp-aq bitiruge bolatın sabaqtar jetkilikti.Al qazaq keñistigi äli bos.Biz osı bos orındı toltırğımız kelip, 3 jıldan beri ärtürli pännen jüzge juıq sabaqtı tüsirip ornalastırdıq.

— Endi aldağı josparlarıñızben bölisseñiz…

— Qazirge deyin himiya päninen,WBT, pändik olimpiadalarğa dayındıq negizindejalpı 30-dan astam oqulıq şığardıq.Biz öz qarajatımızben şığarsaq, bäribir ol qarajattı qaytaru üşin belgili bir deñgeyde satılımğa şığaru kerek. Al ol deñgeydegi satılımdı bir mwğalimniñ qaltası köteredi, bir mwğalimniñ qaltası kötermeydi. Sondıqtan biz jalpı respublikanı materialmen qamtuğa şamamız kelmey jatır.Mektepterdi tolığımen qamtu üşin belgili bir deñgeyde mümkindik kerek. Ekinşiden, ol qanşa aytqanmen ziyatkerlik eñbek. Ol eñbekti bizdiñ jwrt äli bağalau deñgeyine jetpey jatır. Men sol oqu qwralın jazğan avtorlardıñ ärbirine mümkindik bersem, olar bizdiñ qazaq ekspresin biraz tamaşa oqu qwraldarımen kömkeretin edi dep oylaymın. Men özi sözden qaşatın adammın.Sondıqtan aldağı jospar turalı ülken deñgeyde äñgime aytqım kelmeydi. Biraq Şahanov «Men keşe qanşanı moyındasam, mende erten sonşanı moyındatam» dep aytadı ğoy.Sol siyaqtı men bügin qanşa jwrttıñ aqparattıq keñistigin, bilim keñistigin moyındasam,erteñ sol keñistikti özim moyındatqım keledi. Sol üşin talmaymın, izdenemin jäne mwnımen toqtap qalmaymın.

— Wstazdarğa, gazet oqırmandarına aytar tilegiñiz, berer keñesiñiz?

— Mwğalimderge bir ğana tilek aytam, märtebeleriñiz biik bolsın.Biz bügin jabıla mwğalimderge märtebe swraymız.Egermärtebeli bolğımız kelse, özimiz özgeruimiz kerek. Al biz özimiz özgermesek, bizge bireu märtebeni äkep bermeydi. Qazaq «Jılamağan balağa emşek joq» deydi.Al jılau üşin özinniñ tolıq haqın bolu kerek. Sondıqtan wstazdar haqısımen qwqısın bilui qajet.Bilimi aldındağı jäne balağa degen jauapkerşiligi, ol – wstazdıñ haqı, al qwqı – öziniñ adamdıq qasieti, qızmettik märtebesi. Haqısın orındau kerek, qwqısın talap etu kerek. Däl osı twrğıda wstazdar tolıq özgergende ğana, wstazdardıñ märtebesi qaytıp keledi. Al özgermese, biz mäñgi jılap ketemiz.

Sonımen qatar bizde «logika» degen jalğan termin bar.Jwrt logika dese, mıqtı, logikası şeber dep aytıp jatadı ğoy. Biraq «logika degenimiz ne?» degen kezde jwrt jauap bere almaydı. Bizdegi logikanıñ tike qazaqşası – qiyal. Qazaqta qiyalı wşqır degen tirkes bar.Ol logikası mıqtı degen sözdiñ birden-bir sinonimı bolıp tabıladı.Al wşqır qiyaldı damıtatın närse,ol – ädebiet. Ertegimen qiyaldap batır bolıp öspegen bala,ädebiettegi keyipker bolıp ömir sürip qiyaldamağan bala, Tölegen bolıp ğaşıq bolıp körmegen, qiyaldamağan adamnıñ logikası eşqaşan da joğarı deñgeyde bolmaydı. Al «Himiya qiın, aşidı miıñ» dep jwrt aytatın eñ qiın pänderdiñ qatarına qosqan himiya, ol – öte tereñ logikanı qajet etetin ğılım.Al osı ğılımğa osınşalıq deñgeyde tereñdeuime, meniñ logikamdı osınşalıq deñgeyge damıtqan sol bağanağı Oralhandar, sol bayağı qazaqtıñ auız ädebietiniñ qwnarı dep oylaymın. Sondıqtan barşa qauımğa kitap oquğa keñes beremin.

Swhbattasqan Aynwr EGİNBAY,

«İzdenis»

7894 ret jalpı oqıldı 56 ret bügin oqıldı
Rating: 1.0/5. From 1 vote.
Please wait...

Dobavit' kommentariy

Vaş e-mail ne budet opublikovan. Obyazatel'nıe polya pomeçenı *