Ortalıq aşu oñay ma?

Iä, bügin bilim beru ortalıqtarı jañbırdan keyingi jauqazınday qaptap ketti, tipti, bilim salasına dım qatısı joq adamdar da bilim beru ortalğın aşıp jatır. Biraq, bäri birdey bala sanasına sapalı bilim berip, qaltasın qampaytıp jatqanı joq, aşılğan ortalıq qanşalıq köp bolsa, jabılğanı da sonşalıq köp…

Keybir adamdar ortalıqtardıñ köbeyip ketuine alañdasa, keybir adamdar quanuda, sırahanalar men tüngi klubtardıñ sanına alañdamağan talay qauım, bilim beru ortalıqtardıñ köbeyuin tejeu kerek deydi… Narıq zañdılığın eşkimniñ tosa almaytının eskersek, däl sol sekildi, eşkim de jeke menşik oqu ortalıqtarınıñ sanına şekteu qoya alması anıq. Bilim salasında on jıl, oqu ortalığın basqaruda bes jıl stajı bar azamat retinde ortalıq aşu, jürgizu turalı keñinen saraptama jasaudı jön kördim.

 Älqissa

 Qosımşa bilim berudiñ män-mağanasınıñ artuı onıñ balalar men jasöspirimderdiñ bos uaqıtı jağdayında eriktilik negizde şığarmaşılıq jäne tanımdıq motivaciyasın damıtu, derbes talaptarın qanağattandıru, öz erkine say maqsatımen aynalısuına, äsirese, bolaşaq mamandıq bağıtın tañdauına järdemdesu, söytip ömirge beyimdeu, salauattı ömir saltına tartu, sayıp kelgende bos uaqıttı mazmwndı ötkizudi wyımdastıru, ğılım, bilimge baulu.

Bilim beru ortalığı bizde emes, älemniñ barlıq elinde jeterlik, tipti, bizden neşe ese köp. Al Qazaqstannıñ bilim keñistiginde bilim beru ortalıqtarınıñ payda bolğanı da bügin emes, älde neşe on jıl. Basqasın bılay qoyğanda tek til üyretu bağıtın wstanğan halıqaralıq ortalıqtardıñ bizdegi filialdarınıñ özi resmi sanaq boyınşa 400-den asadı. Bwdan tıs jekelegen bağıttağı ortalıqtar odan da köp. Al olardıñ maqsatınıñ bäri til üyretu me, basqa ma, onı basqa maqalanıñ jügine qaldırdıq. Biz taza bilim beru ortalıqtarı turalı az kem saraptau jasalıq…

Orta bilimdi qosımşa beretin ortalıqtardıñ qazirgi künde sanı bizde bükil respublika boyınşa mıñğa juıqtaydı. Bwl az ba, köp pe, mäsele mwnda emes, mäsele sapasında. Sapası turalı sol ortalıqtan bala oqıtqan ata-analar men sol ortalıqta bilim alğan oquşılar aytqan dwrıs bolar. Narıqtağı bäsekelesterdiñ sapası turalı bizdiñ aytuımız äbestik.

Qazaqstandağı orta bilimdi qosımşa beretin ortalıqtardıñ eñ ülkeniniñ Qazaqstannıñ är öñirin qosa eseptegende 20 filialı, 15 jıldan astam tarihı bar (jarnama bolıp ketpesin attarın atamadım). Büginde tek osı qosımşa bilim beru ortalığında jalpı Qazaqstan boyınşa bilim alatın oquşı sanı on mıñnan asadı. Eñ kişi ortalıqtardıñ sanında şek joq, tipti bes-altı balanı bir-eki ay oqıtıp, arı qaray jabılatın, bir bölmeli oqu ortalıqtarınıñ öziniñ sanında şek joq.

 Oqu ortalıqtarınıñ bastı bağıttarı

Jeke oqu ortalıqtarı ärtürli bağıtta jwmıs jasaydı. Tek bir bağıtta jwmıs jasaytın da, 50-den astam bağıtta da jwmıs jasaytın ortalıqtar jeterlik. Jwrt swranısı men zaman talabına baylanıstı qalıptasqan oqu ortalıqtarınıñ bastı bağıtı mınalar:

  1. Prodlenka

  2. Mektepke dayındıq

  3. Pändik olimpiadalarğa dayındıq

  4. Kündelikti sabaqqa dayındıq

  5. Til üyretu ortalıqtarı

  6. Darındı balalarğa arnalğan ziyatkerlik mektepterge dayındıq (NZM, BIL, t.b.)

  7. Wlttıq biriñğay testke dayındıq.

  8. Nazarbaev universitetine jäne alıs-jaqın şetel universitetterine dayındıq.

Bilim beru ortalıqtarınıñ swranısı mol 8 bağıtı osılay. Mwnımen qosa qosımşa ärtürli bağıtta jwmıs jasaytın ortalıqtar bar.

Osıdan bes jıl bwrın oquşılar nege ortalıq jağalap jür degen taqırıpta biraz saraptama jasap edim, jalpı ortalıqtardıñ dwrıs bağıtta damuı men jetilui el üşin auaday qajet. Biraq, mülde kerek emes bağıtta (tek üy tapsırmasın orındap beru, t.b) jwmıs jasap jürgen ortalıqtar jeterlik. Iä, bwl ortalıqtar narıq zañdılığı boyınşa köp ötpey ığısarı anıq.

Ortalıq jürgizu oñay ma?

Bizde biznestiñ eñ ülken auruı bir adam bir biznes türin bastap tabısqa jetse, jwrt sol bağıtta biznes bastauğa äreket etedi. Biraq adam qay salada biznes jasasa, sol salanıñ jiligin şağıp mayın işken bolu kerek, äytpese biznes tabıs äkelmeydi.

Däl sol sekildi bilim beru ortalığın aşu üşin de, keminde mektepte eki-üş jıl ğwmırın arnağan, bilim salasınıñ qırı men sırın biletin adam bolu kerek. Bwl salada ne närsege swranıs bar, ne närse jwrtqa asa qajetti, sonı tüsingende ğana is ilgeri basadı. Sebebi, mına narıq zamanında ofis jaldap, jarnama jasap alıp sol aqşañız dalağa ketui äbden mümkin. Büginde qanday biznes bolsa da, eñ aldımen, sol salanı zertte, sodan keyin bel şeşip suğa sekir. Bwl degeniñ bwl salanıñ sırına qanıq bolsañız, täuekel et degenim.

Büginde qay salada bolsın sapalı kadr tabu eñ kürdeli mäsele. Al, bilim beru ortalığın jürgizudegi eñ mañızdı häm kürdelisi – osı sapalı kadr mäselesi. Eger ortalıqta belgili bir bölik mwğalim sapasız bolsa, onda ortalıq ğwmırı wzaqqa barmaydı. Sebep, jwrt sapasız düniege aqşa şaşpaytını, aqı tölegen soñ eñ birinşi sapa talap etetini tabiği zañdılıq.

Bilim salası kürdeli sala, onıñ qırı men sırı, büginde jaña tehnologiyalardıñ damuı men onlayn bilim beru ürdisiniñ qalıptasuı bwl salağa jaña közqaraspen, jaña izdenispen kelmegen jağdayda qatardağı aşılıp jabılatın ortalıqtardıñ köp bolatındığı anıq. Bilim beru ortalıqtarı bir qarağanda bilim salası bolğanmen, ol ozığı tozığın, ilgerisi keyinin şaynap jwta salatın biznestik bağıt, bwl bağıttı saqtaytın tek sapa, sapanı wstay almasañ san soğıp qaluıñ äbden mümkin.

Ortalıqtardıñ köbeyuiniñ elge paydası häm ziyanı

Ortalıq köbeyuiniñ eñ ülken paydası – bilim salasındağı bäsekelestikti qalıptastıradı. Älemdegi tanımal joğarı oqu orındarı men halıqaralıq mektepterdiñ birazı alğaşqı bastamasın qosımşa bilim beru wyımdarınan bastağan, bizdiñ de ortalıqtardıñ bolaşaqta jeke mektep, universitet retinde damidı dep senemin. Sonımen birge jalpı bwl memleketten aqşa bölinip, memleket asırap otırmağandıqtan, sapanı wstau öte mañızdı, eger sapanı wstay almasañ, onda biznes retinde özin aqtamaydı, onda jabuıña tura keledi. Bwl ortalıqtardıñ köbeyui belgili bir deñgeyde bilim deñgeyin, bilim sapasın arttıruda taptırmas mäni bar ekeni anıq.

Nege bilim salası da öz aldına damımasqa, onda bügingi ortalıqtar sol bağıttı beru kerek. Ras, qosımşa bilim beretin ortalıqtar öte köp, men osı bağıtta 4 jıl bwrın «Oquşılar nege ortalıq jağalap jür?» degen maqala jazıp, biraz saraptama jasağanımdı joğarıda atap öttim. Jalpı, kez kelgen närseniñ paydası men ziyanı bolatını sekildi, bwnıñ da paydalı jäne ziyandı jağı bar. Paydalı jağı iä, är bala üşin öziniñ izdenis bağıtında qosımşa bilim alu sapalı maman bolu üşin de kerek. Al ziyandı jağı, memlekettik mekteptegi qağazdan qwtılğısı keletin sapalı mamandar jeke ortalıqtarğa ketip mekteptegi sapalı maman tapşılığı tipten auırlaydı. Bügingi artıq jwmısı men bas kötertpes qağazı bar jüye wstazdarğa izdenis pen şığarmaşılıq qabilet bermeydi, erkindik bermeydi, sol sebepti ortalıqtardıñ köbeyui memlekettik mektepterdegi mwğalim, onıñ işinde sapalı mwğalim sanın tipten azaytuı mümkin. Biraq, mümkin bwl da paydası jağı bolar, osınıñ äserinen mektepter oyanıp, bäsekeniñ ne ekenin tüsiner dep te oylaysıñ.

Negizi qosımşa bilim beru ortalıqtarı jüyeli jwmıs jasasa, oquşılar üşin de, eldiñ bilim-ğılım salası üşin de bereri köp. Sebebi, jartı kün mektepte barlıq pännen standarttı jalpığa birdey bilimdi alğan bala bolaşaqta baratın mamandıqtarına qaray beyimdelip qosımşa bilim aluı kerek, mısalı, sportqa, önerge barğısı keletinder üşin arnaulı kurstar barı siyaqtı, ğılımğa barğısı keletinderge, sapalı joğarı oqu ornına tüskisi keletinderge qosımşa bilim beru ortalıqtarı taptırmas mümkindik. Bwnı qazir ata-analar da tüsindi. Balasınıñ bilimine investiciya salu – ata-ananıñ wrpağı aldındağı eñ ülken jauapkerşiligi jäne eñ tiimdi, qaytımdı investiciya boları anıq.

Biraq, ortalıqtıñ bäri ozıq pa?

«Ortalıq oquşılardıñ bilimin şın mäninde köterip jatır ma?» degen «swraqtıñ jauabın sol ortalıqtardıñ iesi kim, jüyesin kim jasaydı» degen swraqtıñ jauabı negizinde qarağan dwrıs şığar. Sebebi men qanşama ortalıqtı zerttedim, köbiniñ negizgi şaruası oquşılardıñ üy tapsırmasın orındap berumen şwğıldanadı, bwnıñ balağa paydasınan ziyanı köp, bwlardıñ isi – taza aqşa üşin ğana. Al keybir ortalıqtar belgili bir ideologiyanı jürgizu maqsatında aşılğan, özderiniñ jeke maqsatı, müddesi üşin jwmıs jasap jür, bwl eldiñ erteñine ülken qauip te tudıruı mümkin.

Iä, elde sapalı bilim berip, qanşama oquşınıñ darının şıñdap, qanat qaqtırıp jürgen ortalıqtar jeterlik. Mektepte är balanıñ degeyine qaray sabaq ötu mümkindigi bolmaydı, standarttan keyin şeginu nemese öte qattı ozuğa mümkindik bola bermeydi, jalpılay aytqanda sızılğan sızıqpen jüru kerek. Al ortalıqtıñ artıqşılığı balanıñ deñgeyine qaray bölinuinde, bala sanınıñ azdığı men sabaqtıñ soğan say jüyeliliginde, erkindiginde. Tipti, mektep mwğalimderiniñ qolında joq oqulıqtar men ädistemelikterdiñ bar boluında. Mwnda bärin basınan bastap oqıtadı: mäselen, qazaq tilinde buın, ekpinnen, Qazaqstan tarihında tas däuirinen, matematikada qosu, köbeytuden bastaladı. Sonday-aq, mektep oqulıqtarında aytılmaytın, biraq, JOO-da swralatın mälimetter de qamtıladı. Auıldıq, audandıq jerdiñ oquşıları mwnday kurstardı qalağa barıp oqitındıqtan, bäsekeli ortanı sezinip, birjola izdeniske arnay aladı.

Sondıqtan da, ortalıqtıñ iesi kim, jüyesin kim jasaydı, ol ortalıqta sabaq beretinder kimder degen swraqqa tolıq jauap bergen soñ ğana, ol ortadağı bilim sapası turalı, ol ortalıqtan oqıp şıqqan oquşınıñ bilimi men tärbiesi turalı aytuğa boladı. Bäskelestiktiñ zañı boyınşa ozıqtıñ da, tozıqtıñ da atın atamadıq, ozığın tañdaudı oqırmannıñ öz enşisine qaldırdıq.

Özgeden özime qaray… 

Jalpı qosımşa bilim beru ortalığına eñ alğaş 2012 jılı bir ortalıqtıñ wsınısımen sabaq ötuge barğan em, sodan keyin üş ortalıqtıñ mwğalimi, äkimşileriniñ qatarında bolıp eñ soñğı täjiribemdi atalmış öz ortalığıma şoğırlandırdım. Attan attıñ nesi artıq, adımdap basar jürisi,  – demey me, meniñ eki jıldan säl asatın uaqıtta qarızben bastalğan ortalıqtıñ Astananıñ beldi ortalığı ğana emes, respublikağa tanımal qazirgi deñgeydegi biikke köteruime jalğız sır, ol – käsibilik. Ol bilim salasındağı jäne biznestegi käsibilik dep oylaymın. Biz tek bilim berumen, qosımşa sabaq berumen ğana emes, bala janımen jwmıs istep kelemiz, ol bilimmen qatar örilgen tärbie beru bağıtı dep oylaymın. Ol respublikalıq deñgeyde berilip jürgen treningter, ötkizilip jatqan is şaralardıñ nätijesi.

Özimizdi maqtağım kelmeydi, jañadan beri birazğa ketip te qaldım, ortalıq aşılğannan bastap küni büginge deyin wstazdarımız jeke wstaz retinde de respublikalıq jarıstarda biik orındardan körinip keledi. Al, şäkirtter äldeneşe olimpiadadan alqa tağıp ülgerdi. Qırıqtan astam qosımşa oqu qwraldarın dayındadıq, üş jıl oquşı tületip, 90 payızdan joğarı grant iegeri atanıp, ata-ananıñ alğısına bölendik. Büginde respublikanıñ tükpir-tükpirinen bilim aluşılar kelip, aylap oqıp, bilim aluda. Şetelden kelgen 200-den astam qandastı qazaq mektepterine dayındadıq, birazi büginde joğarı oqu orındarında student atanıp ülgerdi…

Biraq bwnıñ özi biz üşin äli az jwmıs, biz Qazaqstannıñ qosımşa bilim beru salasında tıñnan süren salğımız keledi, sol üşin keybir jasalıp jatqan tirlik turalı bir sausağım büguli qalsın.

Ärine, özge qalağa qanat jayu oyımızda bar, biraq sandı arttırıp sapanı tüsirip aludan qorqamın, bala janın tüsinetin, bilim salasınıñ qır-sırın meñgergen, osı salağa nietti seriktester tabılıp jatsa, bilgenimizben bölisip, basqa qalağa otau tiguge boladı. Bwl da uaqıttıñ enşisinde.

Ärine, ortalıq aşu jäne damıtu bağıtında biznes keñesşi retinde de özimdi jaña bağıtta sınap kördim, alda da jeke öz aldına bilim beru ortalıqtarın, jeke mektepter aşatındarğa biznes keñesşi boluğa dayınbız.

Ortalıq aşuğa nietti qauımğa soñğı söz…

Bilim beru ortalıqtarınıñ biraz qırı men sırına üñildik, endigisin är bilim beru ortalığınıñ saytına, äleumettik jelidegi paraqşasına üñilseñiz kökeydegi köp swraqtarıñızğa jauap tabasız…

«Sağınbay şıqpa saparğa» degendey, bwl salağa zerttemey, sala retinde meñgermey wrınuğa bolmaytının eskertemin. Al bwl salağa qızığuşılığı asa küşti jandarğa bolaşaqta tıñ jobalarmen kelermiz degen oydamın.

Bastısı wlımız wlağattı, qızımız inabattı bolsın. Qazaq balasınıñ bäri darındı, dwrıs bağıt beru är wstazdıñ qasietti parızı, osı parızımızğa mäñgilik adal bolayıq, öytkeni bilim salası wlttıñ, eldiñ kemel keleşegi.

Ayatjan Ahmetjan. Respublikalıq «KAZBILIM» ortalığı direktorı

3496 ret jalpı oqıldı 31 ret bügin oqıldı
Rating: 5.0/5. From 2 votes.
Please wait...

Dobavit' kommentariy

Vaş e-mail ne budet opublikovan. Obyazatel'nıe polya pomeçenı *