BİLİM BERU JÜYESİ WLTTIQ EREKŞELİKTERDİ ESKERU KEREK…

Bilim – wlttıñ wstını. Wlı Mwhtar Äuezov «Baylığıñmen emes, bilimiñmen jarıs» degen önege qaldırğan eken. Endeşe, täuelsiz eldiñ bilim beru jüyesindegi olqılıqtar men artıqşılıqtar ne? Biz bolaşaq kemesin tüzu wstau üşin neni eskeruimiz kerek? Osı jäne basqa da tolğaqtı mäseleler jöninde osı saladağı sarapşılardıñ biri, «Qazbilim» qosımşa bilim beru ortalığınıñ direktorı Ayatjan Ahmetjanwlına birer saual qoyğan edik. 

GRANT KÖBEYGENİMEN JWMISPEN QAMTAMASIZ ETETİN EÑBEK RINOGINIÑ JAĞDAYI QALAY?

– Qazir mektep bitirgen tülekterdiñ köñili küpti, jüregi lüpildep twr. Tamızdıñ 10-ında qwddı tağdırı şeşilerdey. Biıl bıltırğımen salıstırğanda, memlekettik bilim grantı 20 mıñğa artıq. Bwl bilim salasındağı problemalarğa serpin bere aladı dep oylaysız ba?
– Jalpı granttı köbeytu bir sättik şudı uaqıtşa basudıñ tamaşa amalı. Memlekettik granttı arttıru memlekettiñ damuına keri äserin tigizui äbden mümkin. Sebebi birinşiden, memlekettik granttıñ sanın köbeytu – sapasız studentti köbeytu. Sapasız student erteñ sapasız maman. Al sapasız maman jwmıssız qoğamğa bastaydı. Biz memlekettik bilim grantın 20 mıñğa köbeytkende, sonşalıq studentti tärbieley alatın joğarı oqu orındarınıñ bazası, zerthanası, kadrlıq qwramı bwğan dayın ba? Joq! Bizdiñ universitetterdiñ deni 20 ğasırdıñ bel ortasındağı qwral jabdıqtarımen, oqu qwraldarımen äli otır, äli jañarğan joq. Universitet zamanaui bet älpetke bwrılmasa, zamanğa say maman tärbieleui mümkin emes. Jalğan ağılşın tilinde oqıtamız dep, şala sauattı ağılşın tildi mamandardı köbeytu universitet sapasın arttırmaydı. Ekinşiden, memleket grantınıñ köbeyui masıldıq sananı arttıradı. Jwrt meni baydıñ asın bayqws qızğanadı demesin, biraq bizdiñ qoğamğa qızıl diplomdı sapasız, alaqan jayatın maman emes, taza tehnikanıñ qwlağında oynaytın käsibi mamandar kerek. Bizge portfel' wstap şirengisi keletin, «şeneunik» bolu armanı asqaq adamdardı qoldan dayındaudıñ qajeti joq, bizge özin-özi nıq wstaytın käsibi şeberler kerek. Sonımen birge Swltanmahwt aytqanday:
«Jaqsı bolsam özimnen,
Jaman bolsam özimnen,
Qwday qıldı degendi,
Şığaramın sözimnen» deytin, özin-özi jeteleytin ülken jürekti azamattardı tärbieleuimiz kerek. Demek, biz granttı köbeytu arqılı uaqıtşa şudıñ aldın alıp otırmız, biraq, ökinişke qaray, bwl erteñge problema jasap beredi. Biz, eñ aldımen, granttı köbeytumen emes, universitettiñ tehnikalıq, zerthanalıq mümkindigin naqtıraq aytqanda, joğarı oqu orındarınıñ bäsekege qabilettiligin arttırumız kerek. Äytpese, qoydı aram öltiretin qoyşı köbeyip ketti.
– Soñğı jıldarı WBT formatı birşama jañardı. Jalpı jaña format talapkerlerdiñ oquğa tüsu mümkindigin qanşalıqtı keñeytti?
– WBT qanday formatqa özgerse de ol, talapkerlerdiñ oquğa tüsu mümkindigin arttırmaydı ğoy, sebebi WBT grant sanın arttırmaydı. Al WBT-nıñ jaña formatın dwrıs qadam dep bağalaymın, biraq WBT-nıñ äli de jetildiretin, türlendiretin twstarı jeterlik. Sebebi älemdik köş, älemdik ğılım, tehnika, bilim bäsekesi damıp, türlenip jaña satığa köterilip ketti. Al biz üzdik 30 eldiñ işine kiremiz deydi ekenbiz, bilim sapamız, jastarımızdıñ intellektualdıq deñgeyi köterilui, ozıq deñgeyge jetui mañızdı. Ol üşin memlekettiñ eñ bastı sınağı jaña satığa joğarlap otıruı kerek. Biraq WBT formatınan onıñ ädiletti ötui bilim sapası üşin eñ mañızdı der edim.
– Bilim beru salasındağı jemqorlıq turalı jii aytıladı. Onıñ bir wşı WBT-ğa kep tireledi. Men «köşirmey, uatsapqa iek süyemey, öz küşimmen osınday ball aldım» nemese «köptegen test ortalıqtarında köşiru wyımdastırıldı» degen pikirlermen jii wşırasamın. Bwl qanşalıqtı şındıqqa janasımdı? WBT kezinde köşiru mümkindigi qanşalıqtı joğarı?
– WBT-nıñ eñ ülken masqarası osı. Biz ğılım men tehnikanıñ jetistikterin bir närsege tiimdi paydalansaq, ol köşiru. WBT-nı qazir oquşı emes, uatsap, oquşı emes telefon tapsıratın ürdis öte beleñ alıp ketti. Är jerde, är küni wyımdastırılatın testterdiñ qatañdığı, talapqa say boluı ärtürli. WBT-dağı ädiletsizdik tülekterdiñ jüykesine äser etip, balanı opasız etuge tärbieleydi. Jalpı WBT ötkizu kezindegi internet baylanısın, äleumettik messenjerlerdi bwğattau mäselesin memlekettik deñgeyde şeşpese, bizde bilim sapası turalı äñgime aytudıñ özi wyat. Balağa psihologiyalıq soqqı WBT kezindegi qatañ tärtip emes, WBT kezindegi ädiletsiz maydan. Biz osını tüsinuimiz kerek.
– Talapkerlerdiñ basım böligi gumanitarlıq salanı tañdaydı. Tiisinşe, osı salağa memlekettik bilim grantı az bölinedi. Sizdiñ oyıñızşa, qazir qanday mamandıqtarğa swranıs joğarı, talapkerler mamandıq tañdauda neni eskerui kerek?
–Mwnday jağdaydıñ qalıptasuına birinşi sebep, bizde mektepte gumanitarlıq jäne jaratılıstıq bilimniñ berilu sapasınıñ ärtürliliginde. Bizde orta bilim 10-11-sınıptarda qoğamdıq-gumanitarlıq jäne matematika-jaratılıstanu bağıtı bolıp eki topqa bölinedi. Gumanitarlıq sınıptarda fizika, himiya, biologiya pänderi aptasına 1 sağat. Al aptasına bir sağatpen bwl salalarğa işinara bolmasa balanıñ dendep baruı mümkin emes. Al matematika-jaratılıstanu bağıtınıñ balaları şe? Iä, ol jerde fizika, himiya, biologiya pänderiniñ sağat sanı jaqsı, biraq sapası şe? Sapası joqqa tän dep aytuğa mäjbürmiz.
– Nege?
–Sebebi Nazarbaev ziyatkerlik mektepteri, Bilim-innovaciyalıq liceyleri jäne ülken qalalardağı sanı az darındı balalar mektepteri bolmasa, eldegi mektepterdiñ 80 payızında zerthana joq. Barınıñ köbinde «mwrajay mülikteri» twr. Sol täjiribe alañdarında oquşılarğa sabaq kündelikti ötpeydi. Oquşı arı ketse tolıq emes mümkindiktermen jılına birnemese eki ret ğana jwmıs isteydi. Al täjiribe körmegen baladan qanday sapa kütesiz? Fizika, himiya salalarına qızığuşılıq qaydan bolsın?! Osıdan barıp, elimizde eñ tapşı mwğalimder de osı matematika, jaratılıstanu bağıtınan tuındap otır. Auıldarda keyde himiya, fizika, biologiyanı sağatı tolmağan basqa pän mwğalimderi de öte beredi. Olardan qanday sapanı swraymız? Mektepte sapasız bilim alğan, tolımsız berilgen bilimimen bwl salağa bala qalay betteydi?! Tipti mwnday jağdayda bala jalpı bilim aluğa qaydan qızığadı?!
Odan qala berdi, soñğı kezde bwl pänderdi ağılşınşa oqıtqımız keledi. Bilikti mwğalimi joq pändi şala ağılşınşamızben şäkirtke üyretudi közge elestetip köriñizşi…
Jalpı kez kelgen qazaq qazaq jeriniñ keñdigi men astındağı baylığımen maqtanadı, al onı aşatın ğılımğa qazaq balası dayın ba? Eger söz quğannan qazaq ozsa jıraular zamanında-aq älemdi jırtıp alatın edi. Bizge söz emes şınayı ğılım, bilim kerek.

WSTAZ BEDELİN ARTTIRU ÜŞİN MAMANDIQ TAÑDAĞAN STUDENTKE ARTIQŞILIQTAR BERİLUİ TIİS

– Siz respublikalıq «Qazbilim» ortalığınıñ direktorısız. Jalpı sizder siyaqtı qosımşa bilim beru ortalıqtarı öte köp. Äri bwl ortalıqtarğa degen swranıs ta jıl sayın artuda. Bwl neniñ belgisi? Orta bilimniñ dağdarısı ma? Älde…
– Iä, büginde qosımşa bilim beru ortalıqtarı köbeyip keledi. Bwnıñ eki türli sebebi bar, birinşiden, elimizde orta bilim ayağına jetpeytin aluan türli reformalardıñ kesirinen twraladı. Reforma şarşatqan, bedeli tüsken salağa sapalı maman baruı mümkin de emes. Osınıñ jäne tağı basqa tolıp jatqan salalıq jäne memlekettik «aurulardıñ» derti bwl salanıñ sapasın joğaltıp jatqanı jasırın emes, sondıqtan da saladağı sapasızdıq jwrttıñ jeke menşik bilim beru ortalıqtarına jüginuine äkep soğıp jatqanı da ras. Ekinşiden, bügin bilimge, ğılımğa degen swranıs älde qayda arttı, izdenis küşeydi, al jeke menşik ortalıqtardıñ köbeyui tek osı swranıstı qanağattandırıp otır. Biraq büginde ortalıq aşu men onıñ sapasın teñdey jürgizu oñay emes, sapasız jerge jwrt aqşasın şaşpaydı. Sondıqtan da aşılıp, jabılıp jatqan oqu ortalıqtarı da köp. Ortalıqtardıñ köbeyuine alañdaudıñ qajeti joq, sebebi bwnıñ äserinen bilim beru salası jaña bäsekelestikke beyimdelip, bir satığa bolsa da alğa ilgerleydi.
– Jalpı orta bilim berudiñ bizdegi bastı kemşiligi men artıqşılıqtarı nede?
– Bizdegi orta bilim berudiñ eñ auır üş kemşiligi, birinşi, twraqsız, jüyesiz reforma. Reformalardıñ mektep jağdayımen, wlttıq qwndılıqtarmen säykespeui. Ekinşisi, mekteptiñ materialdıq-tehnikalıq bazasınıñ zamanğa beyimdelmeui. Bizde, ökinişke qaray, üş auısımdı mektep sanı äli 150-den asadı, apattı mektepter sanı da auırlap twr. Ülken qalalarda bir sınıptağı oquşı sanı 40-qa jetti. Al mekteptiñ zerthanalıq, materialdıq, internet, komp'yuter bazası, joğarıda atağan sanaulı mektepter bolmasa, basqasında mülde joqtıñ qası. Üşinşi, jemqorlıq häm kadr sapasızdığı. Bwl ekeui bizde egiz wğım, jemqorlıq auır bolğan soñ, sapasız kadr köbeyedi, sapasız kadr köbeygen sayın öziniñ jwmıs ornın saqtau üşin jemqorlıq auırlaydı. Öte auır derttimiz.
Al artıqşılığı, qazaq balasınıñ darındılığı. Däl joğarıdağıday dertti qoğamda otırsaq ta, qazaq balaları älemdik bilim dodalarında top jarıp, mañdayı jarqırap jür. Bwl twtas bilim jüyesiniñ emes, jekelegen mektep wjımdarınıñ eñbegi. Qazaqtıñ är balası darındı, biz sol darındı aşa biluimiz kerek.
– Qazaq bilimin qaytsek alğa süyreymiz?
– Qazaq bilimin kötermekke keşendi jwmıs josparı kerek, ol bala baqşadan bastap, universitetke deyingi barıstı tolıq qamtitın keşendi jospar jasalıp, sol jospar jüyeli iske asuı kerek. Büginde jay bir is-şaramen bilim sapasın köteru mümkin emes. Bizdegi bügingi talpınıstar bir bağıtta ketedi, al problemalar bir-birimen şırma şatu bitesip qalğan, onı sonau tuındap jatqan basınan bastamasa, tüzetu mümkin emes.
– Mäsele tağı da pedagogtiñ bedeli men jalaqısın köteruge kelip tireletin sekildi… Mektepke eñ sapalı kadrlardı jiberuüşin ne istegen jön?
– Bedel qaydan qalıptasadı? Bedel sapalı mamannıñ äserinen qalıptasadı. Al sapalı maman sapalı oquşıdan şığadı. Sol üşin, eñ aldımen, mwğalimdik mamandıqqa joğarı ball alğan tülekerdi tartudıñ mehanizmi jasaluı kerek. Bilim salasına sapalı kadr tartpay bilim sapası da, mwğalimniñ bedeli de artpaydı. Ol üşin, birinşiden, mwğalimdik mamandıqtı tañdağan studentterge joğarı stipendiya nemese tegin jataqhana qarastıru kerek. Sebebi biz mısalı auıl kvotasımen oqığan balanı auılğa tüsuge mindettey alamız ğoy, sebebi biz oğan jeñildik berdik. Däl sol sekildi, mwğalimdik mamandıqqa tüskenderge artıq jağday jasasaq, olardı da mwğalim boluğa mindettey alamız. Äytpese, mwğalimdikke barğan işinara sapalı tülekterdiñ özi bitirgen soñ basqa salağa ketip qaladı. Onıñ üstine üsteme şäkirtaqı biraz tülekti bauraydı. Ekinşisi, ärine, mwğalim jalaqısın köteru. Mwğalim jalaqısınıñ joğarı, mwğalimdik salanıñ tabıstı boluı – bwl salağa oquşılardıñ qızığuşılığın arttıradı. Tabıstı salağa ärkimniñ barğısı keledi. Üşinşi, aqparattıq qoldau, biz sportpen önerdegi jetistikti öte köp däripteymiz de, bilim-ğılımdağı jetistikti elemeymiz. Bwl bizdi wlttıq deñgeyde şoumen etti. Şou men toydan arı aspaytın deñgeyge ketip baramız. Älemdik bilim, ğılım dodalarında top jarğan, pändik olimpiadalarında medal' taqqan şäkirttermen olardıñ wstazdarın olimpiada jeñimpazdarı men şoularda jülde salğan änşilerdiñ deñgeyinde kötere alsaq, onda bwl salanıñ bedeli artadı. Bedeldi salağa ärkim wmtıladı. Biz tek süringen mwğalimdi jelkesinen tüyip, külli aqparat qwralı süyrep, külli aqparat kemşiligin aytadı. Al sın tarazısı ädil boluı läzim. Äytpese, qadiri odan arı qaşa beredi. Ämse ol salağa eşkim juımaytın «qotır eşkige» aynaladı.
– Jalpı mektepte kadrlardı qabıldau kezinde barmaq bastı, köz qıstılıqqa jol beriledi degen pikirler qanşalıqtı şındıqqa janasımdı?
– Bwl Qazaqstannıñ jartısı üşin şındıq. Auıldıq jerler men Oñtüstik Qazaqstan, Qızılorda, Jambıl oblısı, Mañğıstau oblısında bwl auru öte qattı. Sebebi auıldıq jerlerde jalğız jwmıs közi mektep, al mektepke jwmısqa kiru (eden juatın adam bolsa da) janbağıstıñ senimdi kepili. Sondıqtan jwrt bwl salağa kiruge ağa kökesi men qaltasındağı barınıñ bärin saladı. Al bwnıñ soñı köp jerlerde qalıptı qwbılısqa aynalıp ketti. Ökinişke qaray, biz qazir memlekettik deñgeyde bärimiz jemqor elge aynaldıq. Bireu qolındağı mümkindigine qaray 500 teñge jese, bireu 500 million jep otıra beredi. Qızığı, bäri birin biri jemqor dep sınaydı.
– Orta bilim salasındağı ekspert retinde üştildi bilim beru procesterin saralap kördiñizder me? Onıñ alğaşqı nätijeleri turalı ne aytasız?
– Üş tildi bilim berudiñ är baspaldağın saralap jürmiz, ökinişke qaray, bizdiñ jüye, bizdiñ qoğam äli sol «jüz qozıdan jüz jiırma qozı alu» sekildi äsireşildikten arılmaptı. Üştildi bağdarlamanıñ orındaluı, bilim salasınıñ cifrlanuı däl sol jalğan körsetkişpen jalğan esepterdiñ astında kömilip jatır. Qazaq auruın jasırğanmen ölimi äşkere deydi, bügin biz qanşa auruımızdı keremet dep körsetkenmen, erteñ bäri aşıladı. Biraq bizdiñ jüyede eşkim sapasız reformasına, istep ketken tirligine jauap bermeydi, qazirgilerde solay oylaytın şığar, özderi ketkenşe bäri dwrıs bolsa boldı, erteñ ne bolsa sol bolsın!
Üş tildi bilim berudiñ nätijesi endi bir 10 jılda tolıq körinedi. Biz sol kezde bir tilde tolıq bir maqala jaza almaytın şala jansar buınğa tap bolamız, ol kezde ökinu tım keş. Üş tilde bilim berudiñ eñ auır kezeñi, yağni keybir pänderdi ağılşın tilinde oqıtu aldağı jıldardıñ enşisinde. Biraq ol iske mülde aspaydı. Ärine, qağaz jüzinde bäri qanttay boluı äbden mümkin, biraq sınıptağı sabaq ne pän emes, ne ağılşınşa emes, ne qazaqşa emes, közboyauşılıq boladı. Sebebi bizde däl sol pänderdi qazaq tilinde sapalı beretin mwğalim tapşı. Al ağılşın tilinde bergizu tüyeniñ mwrın jwdırıqpen tesu.
– Siz orta bilimdi şetelde aldıñız, al Qazaqstanda orta bilim beretin mektepterde qızmet ettiñiz. Eki eldiñ bilim beru jüyesinde qanday wqsastıqtar men ayırmaşılıqtar bar? Qay joldı tañdağan dwrıs?
– Iä, är eldiñ bilim jüyesiniñ özindik erekşeligi bar. Men bilim alğan eldegi eñ bastı erekşelik ol wlttıq sipatı. Şığıstıñ özindik bilim jüyesi qalıptasqan, kün şığıs elderiniñ bilim salası men tehnika salası bügin älemde aldıñğı orında. Tipti tañğalarlıq körsetkişterge jetip jatır. Onıñ bastı sebebi de olardıñ jüyesindegi wlttıq iistiñ qanıqtığı. Al biz bwrınğı qalıptasqan jüyemizdi wlttıq negizde damıtudıñ ornına ärkimge bir eliktep, iritip, şiritip aldıq. Kezinde Alaş qayratkerleri nege bilimge basa nazar audardı, sebebi bilim salası eldiñ tiregi, wlttıñ quatın qalıptastıruşı küş ekenin sezindi. Al bizdiñ qazirgi jüyedegi eñ ülken kemşilik wlttıq boyau azayıp baradı. Biz reforma jasağanda şeteldikin tüp tamırın özgertpey, qazaq iisin siñirmey tike köşire salatın auru taptıq. Köşirgende de tolıq köşiruge, iske asıruğa niet joq, şala jansar köşiremiz.
Qazaq erteñ bäsekege qabiletti wlt bolıp qalıptassın desek, bügin biz wlttıq iisi añqığan bäsekege qabiletti bilim salasın qalıptastıruımız kerek, sol bağıtta eñbek etip jürmiz, ete beremiz de. Tek etken eñbekti, aytqan sözdi wğar jüye bolsa bolğanı.
– Äñgimeñizge raqmet!

Äñgimelesken
Esengül KÄPQIZI

5841 ret jalpı oqıldı 19 ret bügin oqıldı
No votes yet.
Please wait...

1 kommentariy

  1. Janera   •  

    «Eger söz quğannan qazaq ozsa jıraular zamanında-aq älemdi jırtıp alatın edi»-, mına söziñizge rahattanıp bir külim aldım. Şındığında….

    No votes yet.
    Please wait...

Dobavit' kommentariy

Vaş e-mail ne budet opublikovan. Obyazatel'nıe polya pomeçenı *